Na skener se ide samo s dobrim razlogom
Čak iako je doza zračenja po jednom pregledu mala, svaka procedura koja koristi jonizujuće zračenje predstavlja rizik od raka
Razmislite dobro pre nego što odlučite da se samoinicijativno, preventivno pregledate na skeneru (CT-kompjuterizovana tomografija) ili na uređaju koji se zove PET sken jer verujete da ćete tako na vreme uočiti da li u telu, možda, postoji neka skrivena bolest. Svaka procedura koja koristi jonizujuće zračenje predstavlja rizik po zdravlje, čak iako je doza zračenja po jednom pregledu mala. Česta izloženost, takođe, povećava rizik od nastanka raka.
Studije pokazuju da osobe koje se redovno podvrgavaju CT skeniranju imaju statistički veću mogućnost za razvoj malignih bolesti, što je razlog zbog kojeg lekari pažljivo procenjuju opravdanost svakog pregleda.
Na pregled u dogovoru sa specijalistom
Kompjuterizovana tomografija danas je jedan od najpreciznijih dijagnostičkih uređaja koji omogućava lekarima da brzo otkriju unutrašnje promene i zdravstvene probleme koji se ne mogu detektovati običnim kliničkim pregledom. Njena sposobnost da prikazuje detaljne preseke unutrašnjih organa čini je nezamenljivom i u hitnim situacijama.
Preventivno CT snimanje može da bude izuzetno korisno u ranoj dijagnostici ozbiljnih bolesti, poput tumora pluća ili jetre, posebno kod osoba sa faktorima rizika ili porodičnom predispozicijom.
Dok tehnologija omogućava da otkrijemo zdravstvene probleme pre nego što postanu ozbiljni, važno je biti informisan i o posledicama i koristiti medicinske procedure promišljeno, u dogovoru sa lekarom specijalistom. Preventivna medicina je budućnost, ali ona podrazumeva i odgovoran pristup sopstvenom zdravlju.
Savet stručnjaka je da se pregled zakazuje samo kada je opravdan i da se vodi evidencija o broju prethodnih skeniranja, kako bi se rizik od zračenja držao pod kontrolom.
I CT i PET skenovi koriste jonizujuće zračenje, ali na različite načine i u različitim količinama.
CT sken se zasniva na rendgenskim zracima koji prolaze kroz telo i prave seriju detaljnih slika. Količina zračenja zavisi od dužine i oblasti snimanja – snimanje grudnog koša ili abdomena, na primer, nosi veću dozu nego snimanje glave.
PET sken, s druge strane, podrazumeva ubrizgavanje radioaktivnog trasera (najčešće supstance koja sadrži fluor-18 vezan za glukozu). Taj traser emituje pozitrone, koji se potom registruju u aparatu. Zračenje koje prima pacijent dolazi iz samog trasera, a ne iz spoljašnjeg izvora kao kod CT-a.
Korist veća od rizika
Kada se uradi kombinovani PET/CT pregled, pacijent je izložen i rendgenskom zračenju i radioaktivnom traseru, što znači da je ukupna doza nešto veća nego kod pojedinačnih procedura. Ipak, ove doze su u okviru medicinski prihvatljivih granica i smatraju se opravdanim kada je korist od precizne dijagnostike veća od rizika.
Medicina nudi i alternativne metode dijagnostike, koje ne uključuju zračenje, kao što su magnetna rezonanca (MRI) ili ultrazvuk. Magnetna rezonanca koristi magnetna polja i radio talase za stvaranje detaljnih slika organa, dok ultrazvuk koristi zvučne talase i često je prvi izbor za pregled stomaka, srca ili trudnica, kao i za pacijente kojima je potrebno više pregleda tokom godine.
Iako ove metode ponekad ne pružaju istu preciznost u detekciji određenih promena kao CT, njihov bezbednosni profil čini ih pogodnim za preventivne preglede.
Evropski protokoli često ograničavaju broj CT snimanja po pacijentu godišnje i preporučuju alternativne metode kad god je to moguće, poput ultrazvuka ili magnetne rezonance.
Iako kompjuterizovana tomografija spasava živote u hitnim slučajevima, povremeno je neophodno preispitati njenu rutinsku upotrebu.
Svaki pacijent treba da zna koliku dozu zračenja prima i da postavi lekaru pitanje da li postoji alternativa. To može da bude ključno za dugoročno očuvanje zdravlja, jer telo ne briše primljene doze zračenja – one se akumuliraju i sabiraju, a posledice se često ne manifestuju odmah.
Medicina balansira između koristi i rizika. CT snimanja su neophodna u dijagnostici, ali ne smeju da postanu navika.
Kao sto snimanja na rendgenu
Prema studiji objavljenoj u časopisu „JAMA Internal Medicine”, doza zračenja koja se primenjuje kod standardnog CT snimanja varira od dva milisiverta kod rutinskog CT glave do čak 31 milisiverta kod multifaznog snimanja abdomena i karlice. Poređenja radi, prosečna godišnja doza pozadinskog prirodnog zračenja kojoj je izložen stanovnik SAD iznosi oko tri milisiverta, dok jedan običan rendgenski snimak pluća nosi svega 0,02 mSv. Ovo znači da jedno CT snimanje celog tela može da bude ekvivalentno stotinama običnih rendgenskih snimaka, a zračenje oštećuje DNK ćelija i tiha oštećenja se vremenom gomilaju.
Istraživanja pokazuju da postoji direktna veza između kumulativne doze zračenja i rizika od raka. Analiza objavljena u časopisu „BMC Cancer” iz 2022. godine pokazuje da čak i relativno niske doze CT zračenja mogu da povećaju rizik, naročito kod dece i mladih odraslih, čiji su ćelijski sistemi osetljiviji. Procene sugerišu da pojedinci koji godinama prolaze kroz učestala CT snimanja mogu imati povećan rizik za razvoj malignih bolesti.
