Crkve kralja kog su volele pčele

U etiopskom gorju na oko 2.500 metara nadmorske visine nalaze se čuvene crkve Lalibele. Bila je to prilika da se upoznamo s hrišćanstvom koje je drugačije od onog koje poznajemo.

Etiopsko hrišćanstvo pripada istočnom pravoslavlju, i iako je naziv isti, nema nikakve veze s onim na našim prostorima. Istočno pravoslavlje, kojem danas pripadaju, na primer, sirijska ili gruzijska crkva, nastalo je hiljadu godina ranije od našeg, nakon raskola u Crkvi, još u petom veku. Dodatno, hrišćanstvo u Etiopiji razvijalo se gotovo potpuno odvojeno od onog u ostatku sveta i najsličnije je hrišćanstvu Kopta u Egiptu.

Gotovo pola veka na Uneskovoj listi

Kompleks sastavljen iz jedanaest crkava Lalibele dospeo je na prestižnu listu Uneskove svetske kulturne baštine još 1978. godine.

Prema predanju, kompleks iz 12. i 13. veka sazidao je lokalni kralj Lalibela, u obliku monolitnih i semi-monolitnih stena, ali i onih uklesanih u brdo.

Ove prelepe, jednostavne stare crkve očarale su nas svojom stamenošću. Podignute od granita i crnog vulkanskog kamena  dekorisane su reljefnim detaljima, najčešće u obličju svastike i krsta, u spoljnim otvorima, nalik prozorima. U nekim crkvama još uvek postoje ostaci fresaka, koje prikazuju scene iz Starog i Novog zaveta, ali je većina bez fresko-slikarstva.

U jednoj od bogomolja, sveštenik nam je pokazao veliki krst za koji se tvrdi da je bio krst samog kralja Lalibele. Etiopski krstići su veoma dekorativni i međusobno se razlikuju u odnosu na to da li, na primer, potiču iz Lalibele ili iz Aksuma.

Da bismo bolje razumeli ovo mesto, moramo znati da je u devetom veku, nakon Jermenije i Gruzije, daleka zemlja istočne Afrike – Etiopija postala treća država na svetu koja je zvanično prihvatila hrišćanstvo.

U Aksumu, bivšoj prestonici na severu zemlje, hrišćanstvo je u to davno vreme ozvaničio kralj Ezana. Među običajima koji prate etiopsko hrišćanstvo postoji veoma veliki broj elemenata iz religija koje su zastupljene u okruženju, naročito iz judaizma i islama. I sami pripadnici etiopske vladarske loze, koja je svoj kraj doživela sedamdesetih godina 20. veka, s carem Hajlom Selasijem, tvrdili su da vode poreklo još iz perioda pre nove ere, od etiopske kraljice od Sabe i njenog ljubavnika, jevrejskog cara Solomona, te njihovog zajedničkog sina, čuvenog cara Etiopije Menelika Prvog.

U etiopskom hrišćanstvu postoji nekoliko veoma značajnih razlika koje ne postoje u gotovo nijednom drugom obliku ove religije, ali su zato zastupljeni u judaizmu i islamu. Među najvažnijim primerima spadaju rani jutarnji pozivi na molitvu preko razglasa, koji pre svitanja hrišćanske vernike pozivaju na liturgiju u crkvu. Tu je i zabrana konzumiranja svinjetine kao nečiste životinje, isto kao kod Jevreja i kod muslimana, obrezivanje dečaka i izuvanje pre ulaska u crkvu.

 Zavetni kovčeg

Ono što etiopsku crkvu razlikuje od svih ostalih jeste i simbol Zavetnog kovčega, najveće svetinje Jevreja, koji je, navodno, kada je jerusalimski hram uništen, prenet u Aksum, antičku prestonicu Etiopije, gde se još uvek nalazi. U zdanje nalik kapeli koje nosi naziv Crkva Bogorodice Jerusalimske, koju čuva jedan jedini čuvar sve do svoje smrti, nije moguće ući. Ipak, muškarcima je dozvoljeno da zgradi priđu sasvim blizu, dok je ženama i to zabranjeno. U tom smislu, postojanje Zavetnog kovčega sa 10 Božjih zapovesti, stvar je ličnog verovanja. Navodno je poslednji put etiopski car Ijasu, 1691. godine, posvedočio da je ušao u hram i video ga.

Prilikom molitve u etiopskoj crkvi postoji specifična muzika, čiji su sastavni deo i veliki bubnjevi, a čija je simbolika telo i stradanje Hristovo, i spoj Starog i Novog zaveta. Etiopski sveštenici mogu da se žene i da imaju decu. Ukoliko se razvede ili mu supruga premine, svešteniku nije dozvoljeno da ponovo stupi u brak i on postaje monah. U slučaju da sveštenik ipak poželi da se oženi po drugi put, on prestaje da bude svešteno lice.

 www.umetnostputovanja.rs

 Škola na otvorenom

Na uzvišici, u blizini najčuvenije od svih Crkve Svetog Đorđa, koja se nalazi ukopana u velikoj, izdubljenoj rupi i u osnovi ima oblik pravilnog krsta, videli smo dečake zajedno s veroučiteljem, koji ih je podučavao oslikavanju fresaka sa scenama iz Biblije, na uzdužnom, kožnom svitku. Etiopske freske potpuno su drugačije, a slikarstvo koje najviše liči na naivno odlikuju jasne boje, s likovima koji imaju tipične, etiopske krupne bademaste oči.

 Bela odeća

Etiopske crkve najčešće imaju tri odvojena ulaza – za muškarce, žene i sveštenika. Ukoliko postoje samo dva ulaza, oni se obično nalaze na suprotnim stranama crkve i služe za odvojeni ulazak polova. I u crkvi žene i muškarci mole se odvojeno.

Prilikom posete crkvi, Etiopljani se odevaju u veliku, belu pamučnu tkaninu, veoma nalik gazi, koja kod žena može da bude kao haljina ili samo marama koja pokriva kosu. U takvu tkaninu umotava se i telo umrlog koje se, prema hrišćanskim običajima, polaže na tepih od sveže trave i zatim, bez kovčega, zakopava u zemlju.

Lokalci su nam rekli da „nova moda” polaganja tela u kovčeg postoji možda samo u prestonici Adis Abebi.

O kralju Lalibeli

Iako nije bio plave krvi, još kao dečak, Lalibela je izazivao pažnju. Svoje ime, koje znači „onaj koji jede med”, dobio je kao dete, kada ga je majka pronašla u pećini s rojem pčela koje su letele oko njega i nisu ga dirale.

Još tada, meštani su zaključili da je dečak poseban i da bi trebalo da postane kralj. Međutim, kad se već zamomčio, put do prestola pokušala je da osujeti njegova rođena sestra, koja mu je spremila ručak s otrovom. Predosetivši opasnost, Lalibela je ručak podelio svojim psima koji su odmah uginuli, a zatim je rekao: „Zbog čega bi drugi umirali zbog onog što je namenjeno meni”, i zatim pojeo spremljeno mu jelo, dokraja. Na iznenađenje prisutnih, nije umro, već je tri dana i tri noći proveo u bunilu, gde mu se ukazao Bog i saopštio mu da treba da ode na hodočašće u Svetu zemlju, i da po povratku u Etiopiji podigne novi Jerusalim, što je i učinio.