Dve zastave vojvode i vožda Miloša
U svesti ustanika i biografa Miloša Obrenovića ostao je upamćen samo vojvodski barjak, ruske proizvodnje, dok je sećanje na ustanički barjak srpske proizvodnje izbledelo i nestalo
Istorici su znali za jednu zastavu vojvode Miloša Obrenovića u Prvom i Drugom srpskom ustanku – za tzv. vojvodski barjak. Da je Obrenović, zajedno sa svojim polubratom Milanom, imao i drugu zastavu nije se ni znalo, niti je iko od njegovih biografa tako nešto pretpostavljao, iako je svim povesnicima bila poznata zastava naslikana na platnu Paje Jovanovića „Takovski ustanak”. Danas pouzdano možemo da tvrdimo da je Miloš Obrenović, kao ustanik, starešina i vožd Drugog ustanka posedovao dve zastave.
Od izbijanja Prvog srpskog ustanka Obrenovići, Milan i Miloš, kao i većina ustaničkih četa, bili su predvođeni barjaktarom s razvijenim barjakom. Ti prvi barjaci bili su domaće izrade ili su bili nabavljani u Sremu, sve do 1810. godine. Prvi barjak Obrenovića, najverovatnije, šiven je u Rudničkoj nahiji i bio je na belom platnu, s crvenim krstom u sredini, kao na slici Paje Jovanovića. Otkuda ovo saznanje, budući da zastavu na slici „Takovski ustanak” niko nije uzimao kao dokaz o postojanju ovakve zastave?
U pismu Antonija Radivojevića, jednog od upravnika dobara Obrenovića, sinu Živku, od 5. avgusta 1876. godine, nailazimo na značajan podatak: „Poslao sam g. Velimiru zastavu blaženopočivšeg knjaza Miloša 1815. ljeto, crveni krst i zastava orošena srbskom krvlju, neka vidi svaki da nisu ni Srbi bili pre 60 godina varvari” (Državni arhiv Srbije, Pokloni i otkupi, LXXII, 508).
Pomenuti Velimir Teodorović je vanbračni sin kneza Mihaila, koji je živeo u Minhenu, gde je i umro 1898. Početkom sledeće godine predsednik Vlade Kraljevine Srbije, Vladan Đorđević, poslao je dva činovnika da reše pitanje Velimirove zaostavštine. U izveštaju iz Minhena obavestili su ga o slikama Obrenovića nađenim u Velimirovom stanu i o takovskoj zastavi. Reč je o slikama vladara dinastije Obrenović i jedne Velimirove. Na kraju pisma dodali su: „Među stvarima pokojnikovim našao sam i jednu zastavu za koju me uveravaju da je autentična takovska zastava. Donosim je sa sobom u Beograd” (DAS, Vladan Đorđević, 245). Prva ustanička zastava Obrenovića doneta je iz Minhena u Beograd 1899. godine, ali joj se potom gubi svaki trag.
Podatak Radivojevića o zastavi, ranije iznet, i ovaj, rešavaju jedno važno pitanje – pitanje Takovskog barjaka. Miloš i Milan Obrenović, kao i većina ustaničkih starešina, imali su svoju zastavu od početka ustanka – belo platno sa crvenim krstom. Godine 1810. Miloš je dobio od brata Milana, iz Bukurešta, vojvodski barjak sa srpsko-ruskim heraldičkim znacima, na svilenom platnu purpurnobordo boje! Do kraja Prvog srpskog ustanka, i tokom Drugog srpskog ustanka, pred Milošem Obrenovićem, vojvodom, komandantom, glavnokomandujućim frontom, potom i voždom, nošen je vojvodski barjak, a ne ovaj sa crvenim krstom, budući da je ustanička vojska unificirana u ovom pogledu vojničkog organizovanja. To ne znači da barjak s belim platnom i crvenim krstom nisu nosili njegovi vojnici. U svesti ustanika i biografa Miloša Obrenovića ostao je upamćen samo vojvodski barjak, ruske proizvodnje, dok je sećanje na ustanički barjak srpske proizvodnje izbledelo i nestalo.
Kralj Milan, a potom i kralj Aleksandar Obrenović, dogovarali su se s Pajom Jovanovićem za rad na slici „Takovski ustanak”. Budući da je neko vreme živeo u Minhenu i tu držao svoj atelje, slikar je mogao videti barjak s crvenim krstom u domu Velimira, kojeg je posećivao. Poznato je da je slikar malao istorijske događaje prema odevnim i ostalim predmetima vremena koje je vekovečio. Jovanović je verovao, pogrešno, da je upravo to vojvodski barjak i verno ga je preneo na svoje platno. Dve varijante slike bile su dovršene nekoliko godina posle Velimirove smrti.
Jasno je da je Miloš Obrenović imao dve zastave tokom Prvog i Drugog srpskog ustanka – belo platno s crvenim krstom (kao na slici Paje Jovanovića) i vojvodski barjak, prvu zastavu od 1804, a drugu od 1810. godine. U Takovu 1815. godine on je razvio i predao Paštrmcu vojvodski barjak, sa srpsko-ruskom heraldičkom simbolikom. Nije zabeležio nijedan izvor da je zastava na belom platnu s crvenim krstom nošena tokom Drugog srpskog ustanka, ali se ne može isključiti njena upotreba, budući da je sačuvana do kraja 19. stoleća. Jedno je sasvim pouzdano – ostala je na Jovanovićevom platnu kao svedok prve zastave Obrenovića, pre ovog našeg saznanja.
Na slikama Takovskog ustanka Vincenca Kaclera, Steve Todorovića, Đure Jakšića, Pavla Čortanovića naslikane su trobojke: crveno-plavo-bele, odnosno državna zastava Srbije, mlađa od zastave s belim platnom i crvenim krstom, kao i od vojvodskog barjaka, dve, odnosno dve i po decenije. Zastavu tih boja i rasporeda Srbija je dobila tek 1839. godine, pa se njihovo pojavljivanje na slikama Takovskog ustanka može nazvati interpolacijom, pogrešnom, proisteklom iz nepoznavanja nastanka srpskih zastava prve polovine 19. veka. Vredan je pomena podatak da su obe zastave, prema istorijskim izvorima, bile „orošene srbskom krvlju” i izbušene mecima, kao svedoci borbenosti ustanika braće Obrenovića, Milana i Miloša.
