Umetnička dela Gračanice
Čitaoci su nas pitali da li se pišu velikim ili malim početnim slovom pojmovi kao: Veliki praznici, Pričešće apostola, Nebeska liturgija, Služba arhijereja, Čuda Hristova, Stradanja Hristova i kojim bi to pravopisnim pravilom bilo obuhvaćeno
Poštovani čitaoci,
u ovoj rubrici od sada ćete imati mogućnost da čitate tekstove objavljene u Kulturnom dodatku „Politike”. Za početak, odabrali smo mali izbor iz ovogodišnje produkcije. Ubuduće, između dve subote postavljaćemo po nekoliko tekstova dnevno iz aktuelnog broja.
Vaša „Politika”
Izložba o Gračanici, poslednjoj zadužbini kralja Milutina, postavljena u Galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti, izazvala je veliku pažnju posetilaca. Zainteresovani se, između ostalog, sreću sa brižljivo odabranim, istorijski najvrednijim, a i najbolje očuvanim kompozicijama gračaničkog slikarstva (posredno predstavljenim). Uz svaku izloženu kompoziciju stoji objašnjenje njenog značenja. Upravo ta objašnjenja izazvala su izvesne nedoumice i pitanja naših čitalaca. Pitali su nas da li se pišu velikim ili malim početnim slovom pojmovi kao: Veliki praznici, Pričešće apostola, Nebeska liturgija, Služba arhijereja, Čuda Hristova, Stradanja Hristova i kojim bi to pravopisnim pravilom bilo obuhvaćeno.
Navedeni pojmovi treba da se pišu velikim početnim slovom prve reči (i onih reči koji se i inače pišu tako – Hristos, Bog, Bogorodica i sl.). Pravopis (tačka 64) nalaže da se „velikim početnim slovom prve reči pišu nazivi umetničkih, stručnih, naučnih i sl. dela, novina, časopisa, zakona i raznih dokumenata“ i, između ostalih, navodi primere: Beli anđeo (freska iz Mileševe), Tajna večera (kompozicija i bibl. događaj), Mačevanje (slika), Borba crvenih konja (slika) itd.
Pojmovi o kojima je reč jesu umetnička dela, slike sa određenom tematikom. To su nazivi ustaljenih kompozicija u monumentalnom zidnom slikarstvu istočnohrišćanskih srednjovekovnih crkava. Pričešće apostola predstavlja liturgijsku transpoziciju Tajne večere. Veliki praznici, što je zajednički naziv za dvanaest najvažnijih hrišćanskih praznika (Blagovesti, Rođenje Hristovo, Sretenje, Uspenje, Preobraženje itd.), predstavljaju se u kompoziciji od najčešće dvanaest scena, koja je obavezan deo dekorativnog programa svakog pravoslavnog hrama. Nebeska liturgija ima sve elemente zemaljske liturgije, samo su njeni učesnici anđeli i heruvimi. Itd. Dakle, kao što bismo napisali Beli anđeo iz Mileševe ili Devojka na studencu Uroša Predića ili Mikelanđelov Strašni sud, tako ćemo pisati i nazive pomenutih umetničkih dela oslikanih na zidovima Gračanice i ostalih pravoslavnih hramova.
Kada je o ovoj temi reč, pomenimo da Pravopis Matice srpske od izdanja iz 2010. godine naovamo propisuje da se pridev sveti (presveti, prepodobni, a tako i blaženi i hazreti) piše velikim početnim slovom i kad stoji uz ime sveca, i kad je deo imena crkve i kad je deo naziva praznika – svetac Sveti Nikola (tako i Blaženi Jerolim, Hazreti Alija itd.), slava Sveti Nikola, Crkva Svetog Nikole: „Za svoju slavu Svetog Savu otići ćemo da presečemo kolač u Hram Svetoga Save, koji je posvećen Svetom Savi“.
Velikim slovima obeju reči piše se Sveti Duh / Duh Sveti i Sveta Trojica.
Za razliku od ranijih pravopisa, sada se i imenice crkva, hram, manastir pišu velikim početnim slovom kada su sastavni deo imena ili kada su ušle u običaj kao deo imena: Crkva Uspenja Presvete Bogorodice, Hram Svetog Save, Manastir Manasija.
