Deset konjanika u centru grada

„Lako je vama, Beograđanima”, požalio se nedavno u polušali jedan sredovečni Skopljanac svome prijatelju. „Vama kada neko zakaže sastanak ’kod konja’ odmah znate gde treba da odete. A šta mi da radimo, kad samo u centru Skoplja imamo desetak konjanika!”

Ova šala možda na najbolji način oslikava prvi utisak koji na posetioca, koji dugo nije boravio u Skoplju, ostavi njegova arhitektura. Jer, od osamostaljenja Makedonije Skoplje se veoma promenilo. To se naročito osetilo u poslednjih 10–15 godina, dok je trajao projekat „Skopje 2014”. Tada je u centru ovog lepog grada podignut veći broj spomenika i zgrada koji bi trebalo da simbolizuju istoriju Makedonije i ljude koji su je obeležili, a koji se, čini se, nisu baš najbolje uklopili u okolinu.

Na spomenicima se nije štedelo

Zgrada Vlade Republike Severne Makedonije na desnoj, Arheološkog muzeja i nekoliko ministarstava na levoj obali Vardara, zatim Kapija Makedonija visoka 21 metar, pa dva mosta na Vardaru sa skulpturama važnih ličnosti, od kojih jedan simbolizuje civilizaciju, a drugi kulturu Makedonije.

Tu je potom spomenik „Ratnik na konju” izliven u bronzi, u Firenci, i visok 28 metara koji dominira glavnim Trgom Makedonija (nezvanično to je Aleksandar Makedonski na konju Bukefalu), slede monumentalni spomenici Goce Delčevu, caru Samuilu, Ćirilu i Metodiju, Dimitriju Čupkovskom, kao i borcima iz Drugog svetskog rata... Brojne su i skulpture lavova i drugih životinja. I sve to već desetak godina dominira centrom ovog grada.

Podignuti u specifičnom istorijskom trenutku, kada je današnja Republika Severna Makedonija, pritisnuta i ucenjivana s različitih strana, nastojala da se izbori za svoj identitet i samobitnost, mnogim žiteljima Skoplja s kojima smo razgovarali ove zgrade i spomenici danas se čine kao nesrećno rešenje. I oni ih doživljavaju kao kič, koji nema mnogo dodirnih tačaka ni s istorijom ni s arhitekturom njihovog grada i države. Žale se da je na njih potrošen veliki novac, koji je mogao da se uloži u kulturu, obrazovanje, zdravstvo.... Ali, šta je tu je, ti objekti su podignuti i oni će u narednom periodu svakako predstavljati jedno od nezaobilaznih mesta za svakoga ko poseti Skoplje.

Skoplje ili kako ga Makedonci zovu Skopje udaljeno je od Beograda 432 kilometra. Vožnja autobusom, između dva glavna grada, u zavisnosti da li je ekspresni ili usput staje u Nišu, Leskovcu, Vranju, traje od pet i po do sedam i po sati. Automobilom se stiže i brže, pošto je celom dužinom auto-put, a do glavnog grada Severne Makedonije može se stići i vozom, avionom... Na graničnom prelazu Preševo, sem u vreme državnih praznika i letnje sezone, nema velikih zadržavanja, a zahvaljujući projektu „Otvoreni Balkan” za ulazak u ovu zemlju dovoljna je lična karta, što značajno pojednostavljuje putovanje...

Skoplje je grad gostoprimljivih ljudi, duge istorije i zanimljivih sadržaja u kojem ima šta da se vidi i doživi. Grad ima oko pola miliona stanovnika, a s okolnim naseljima i selima više od 650.000, što čini gotovo 30 odsto stanovništva Republike Severne Makedonije. Etnička struktura mu je raznovrsna – dve trećine žitelja Skoplja čine Makedonci, Albanaca je više od 20 odsto, a ostalo čine Srbi, Romi, Turci, Bošnjaci i drugi.

Albanci čine većinu u opštinama Čair (smeštenoj na levoj obali Vardara, u kojoj se nalazi čuvena Stara čaršija i Bitpazar) i Saraj. Romi su većina u živopisnoj opštini Šuto Orizari, dok u ostalih sedam opština, posebno onim na desnoj obali Vardara, apsolutnu većinu čine Makedonci.

Na desnoj obali nalazi se i opština Centar na čijoj teritoriji se nalaze gotovo sve važne državne institucije u zemlji, kao i Trg Makedonija i centar novog dela grada. Prigradska opština Čučer Sandevo obuhvata područje Skopske Crne Gore i na njenoj teritoriji živi i veliki broj Srba. Srbi su većina u selu Kučevištu, najvećem naselju u ovoj opštini, a u velikom broju ima ih u selima Banjani, Gornjani, Pobožje, Ljubanci... Na tom području nalazi se i veliki broj crkava i manastira, od kojih su neki, poput Crkve Svetog Spasa u Kučevištu, podignuti u vreme Nemanjića.

Zvanična valuta u Severnoj Makedoniji je denar. Za jedan denar dobijaju se približno dva dinara, a za sto evra oko 6.100 denara. Za razliku od Srbije, u Makedoniji je kurs isti i u bankama i u menjačnicama, tako je više-manje svejedno gde ćete razmeniti novac. Jedino je nezgodno ukoliko se u Skoplju zateknete u subotu kasno popodne ili u nedelju. Jer, u Severnoj Makedoniji je rad nedeljom strogo definisan i ograničen, tako da tada rade samo veliki tržni centri, poneka bakalnica, kiosci i, naravno, ugostiteljski objekti. Zato vam se može dogoditi da u nedelju do menjačnice morate da odete u drugi deo grada, do autobuske stanice ili nekog tržnog centra.

Inače, cene u Skoplju su slične ili čak nešto niže nego u Beogradu. Tako, u kafićima espreso i makijato staju oko 100 denara, domaća kafa 80, gazirani sokovi i pivo 120–140, roštilj (veća porcija pljeskavice ili ćevapa) 300–400, a toliko košta i pica.

Zabavni život je bogat i sadržajan, u gradu ima mnogo restorana, kafića, noćnih klubova, a ambijent je „meraklijski”, tako da podseća na atmosferu koja vlada u Nišu, Vranju i drugim mestima juga Srbije. Najpoznatiji restorani i kafići nalaze se desno od Trga Makedonija, duž obale Vardara, kao i u centru grada, posebno u četvrti Debar malo. Tu se nalazi i čuvena Boemska ulica, koja se sastoji iz dva dela, a u svakom je mnoštvo restorana, koji umnogome podsećaju na Skadarliju. U njima se najviše sluša muzika s prostora bivše Jugoslavije, a među radio-stanicama, čini se, popularne su i mnoge iz Srbije, pa vam se, dok sedite u nekom od skopskih restorana, za trenutak može učiniti da ste u Beogradu, Nišu ili nekom drugom gradu u Srbiji.

Od znamenitosti u Skoplju svakako treba videti Kameni most, jedan od nezaobilaznih simbola grada. Podignut je još u srednjem veku, a mnogi ga povezuju s carom Dušanom, pa je poznat i pod imenom Dušanov most. On se nalazi u centru grada, između Trga Makedonija s jedne i Stare čaršije koja se nalazi na levoj obali Vardara.

Stara čaršija ima „miris” orijenta i klasična je trgovačka četvrt iz turskog perioda. Tu se nalazi mnoštvo zanatskih radnji, prodavnica, poslastičarnica, čajdžinica... Na njenom kraju je i Bitpazar, najveća pijaca u Makedoniji. U tom delu grada preovladava albansko stanovništvo, što se može videti i po obeležjima duž tezgi i ulica. Ipak, svi su ljubazni i kao „rođeni trgovci” nastoje da vas usluže i prodaju neki proizvod.

U ovom delu se nalaze i spomenici iz osmanskog perioda, kao što su Mustafa-pašina džamija, izgrađena 1492. godine, Gazi Isa-begova džamija, Daut-pašin aman, ali i nekoliko crkava. Među njima su najpoznatije Crkva Svetog Dimitrija (poznata i kao „stara” Saborna crkva) i Crkva Svetog Spasa koja je upola ukopana u zemlju, budući da je nekada važilo pravilo da crkve ne smeju biti više od džamija. U njenoj porti se nalazi i grob Goce Delčeva.

Inače, skopska Stara čaršija je, posle one u Istanbulu, najveća na Balkanu. U ovom delu Skoplja može se videti i najviše turista, a osim s prostora bivše Jugoslavije, čini se da preovladavaju oni iz Turske.

Žičara i tvrđava

U blizini čaršije, takođe na levoj obali Vardara, nalazi se i skopsko Kale. To je tvrđava nastala još u šestom veku. Ona je manja od beogradske, ali, takođe, ima bogatu istoriju, a imala je važnu ulogu i tokom vladavine cara Dušana, koji je krunisan u ovom gradu. S tvrđave se pruža prelep pogled na Skoplje, baš kao i s planine Vodno, koja se nalazi na suprotnoj obali Vardara. Do tog vidikovca vodi i žičara, koja je deo gradskog prevoza i spada u jednu od atrakcija Skoplja.

Ipak, poseban pečat ovom gradu daju ljudi. Gostoprimljivi, veseli, nastojaće da vam pomognu i objasne sve što treba. Čini se da posebno vole goste koji dolaze iz Srbije, koje doživljavaju kao sebi najbliskije. Srpski govore gotovo svi, donekle s izuzetkom mlađih generacija, ali i makedonski se može lako razumeti, tako da za sporazumevanje nema nikakvih problema. Sve će to uticati da se u Skoplju osetite kao kod kuće. I naravno da mu se ponovo vratite....

Autobusi na sprat

Javni prevoz je, čini se, dobro organizovan, a na stanicama se nalaze displeji, na kojima piše za koliko minuta dolaze autobusi. Ipak, i to ume da omane, pa smo umalo zakasnili na povratak jer se „sedmica”, za koju je pisalo da stiže za tri, u narednih 15 minuta nije pojavila.

Inače, doskora je u Skoplju kao u Beogradu bilo i privatnih prevoznika, ali je sada gradski saobraćaj isključivo u državnom vlasništvu. Većina gradskih autobusa je na sprat. Dabldekeri na skopskim ulicama uglavnom su nabaljeni iz Kine, mada ima i nekih koji su stigli direktno iz Londona, što javnom prevozu daje određeni šmek. Karta se dopunjuje preko mobilnog telefona, mada se može kupiti i kod vozača, a dnevna košta 120 denara (oko 240 dinara). Taksi služba je dobro organizovana i nešto jeftinija nego u Beogradu.

Sećanje na zemljotres

Skoplje je 26. jula 1963. godine pogodio razoran zemljotres u kojem je poginulo više od hiljadu žitelja i porušen veći deo grada. Neke od potresnih slika koje pokazuju razmere te tragedije mogu se videti u Muzeju grada Skoplja, koji se nalazi u zgradi stare Železničke stanice. Na zgradi se nalazi i sat, koji i sada pokazuje vreme kada se zemljotres desio. Posle tog zemljotresa, uz pomoć cele bivše Jugoslavije, Skoplje je obnovljeno, tako da je izraslo u moderan grad sa širokim bulevarima, biciklističkim stazama, parkovima i građevinama koji umnogome podsećaju na Novi Beograd i slična naselja.