„Prečišćavanje” pojmova nacionalizma i patriotizma
Srpske intelektualne elite propustile su, posebno posle raspada Jugoslavije kada su to lako mogle, da učine neophodno kako bi i na političkom i, još više, na kulturnom planu sačuvale tradicije srpskog identiteta, kaže Smilja Dušanić Marjanović
Veći broj istraživača poteklih iz više naučnih centara pokrenuli su projekat o konceptima nacionalizma i patriotizma u srpskom političkom diskursu. Ovi pojmovi, prepoznati kao značajni u današnjem trenutku, analizirani su u dijahronoj perspektivi, od srednjeg veka do danas. Naučna vrednost projekta prepoznata je u okviru velikog međunarodno podržanog konkursa „Ideje”, koji je realizovan pod okriljem republičkog Fonda za nauku. Taj projekat iznedrio je, tokom tri godine svoga trajanja, više predavanja, tri publikacije analizirane građe, veliki naučni skup održan prošle godine na Filozofskom fakultetu u Beogradu i trotomni zbornik koji je neposredan povod ovog razgovora. Okrugli sto posvećen temi „Nacionalizam i patriotizam danas” održan je 5. marta u Biblioteci grada Beograda. Učestvovali su Slobodan Antonić, Miloš Ković, Leon Kojen, Katarina Mitrović, Srđan Pirivatrić, a razgovor je vodila Smilja Marjanović Dušanić, profesorka srednjovekovne istorije na Filozofskom fakultetu u Beogradu.
Zašto je važno da se danas na naučnoj osnovi razgovara o konceptima nacionalizma i patriotizma u srpskom političkom diskursu od srednjeg veka do kasnog 20. stoleća?
Što je opšta društvena i politička situacija složenija, i na spoljnjem i na unutrašnjem planu, to ona iziskuje jasnije definicije ovih pojmova koji se u dnevne svrhe koriste često kao fluidne kategorije pomešanog značenja, izmeštene iz konteksta o kojem se govori. Naša istraživanja tiču se načina na koje su srpski politički činioci tokom različitih istorijskih razdoblja formulisali osećanja pripadnosti i privrženosti naciji i otadžbini. Interpretacija i teorijsko „prečišćavanje” pojmovnih kategorija poput nacije, nacionalizma, kolektivnog identiteta i patriotizma, zavisna je od vrednosnih pretpostavki koje odlučuju o izboru pitanja i terminološkoj preciznosti u definisanju osnovnih pojmova.
Šta je cilj ove naučne rasprave, skupa, odnosno zbornika koji su publikovani tim povodom?
Početna zamisao istraživanja bila je da se unutar teorijski postavljenih kriterijuma za određenje pojmova nacionalizma i patriotizma analiziraju, u dugom vremenskom rasponu, svi oni elementi koji su se pokazali ključnim za nastanak i trajanje jednog naroda – pre svega zajednički jezik, vera, vezanost postojanja za određeni prostor – koji se pod uticajem hrišćanstva sakralizuje – promena granica, procesi formiranja društvenih klasa, uspon i kolebanja ideje lojalnosti, uticaji spoljnih činilaca i različitih ideologija... Svi ovi faktori doprinose izgradnji i razgradnji kolektivnog identiteta. Neke od promena slede opšte tokove nastanka nacija na evropskom kontinentu: počev od identiteta gens-a (rod, pleme) koje istorijski izvori ranog srednjeg veka označavaju kao grupu ljudi pod oružjem, preko hrišćanskog naroda u eshatološkom smislu određenog spram Boga, sve do, već tokom srednjeg veka, vidljive promene u značenju termina i izmeštanju polja njegove upotrebe. Značajno pre nastanka srpske srednjovekovne države isti izraz počinje da označava društvenu elitu, ali i zajednicu svih vladarevih podanika. Istovremeno sa nastankom srpske države Nemanjića, gens odlikuje postojanje kolektivnog identiteta, utemeljenog na zajedničkom jeziku i prošlosti, veri, teritoriji i spoljnom neprijatelju kao tradicionalnim distinktivnim faktorima.
Da li se u premodernim vremenima, dakle u srednjem veku, moglo govoriti o tome kakvu vrstu društvene, kulturne, teritorijalne i etničke zajednice predstavlja srpska nacija, odnosno o njenom postojanju?
Doživljavanje nacije kao isključivo politički uslovljenog, promenljivog ideološko-kulturnog konstrukta čiji se nastanak vezuje tek za doba formiranja nacionalnih država u 19. veku duboko protivreči saznanjima do kojih je istorijska nauka došla u proučavanju procesa koji su odredili rađanje protonacionalnih država na evropskom tlu. Sukcesivno stapanje naroda, njihovo kulturno mešanje i primanje različitih uticaja, nesumnjivo doprinose promenama u poimanju kolektivnog identiteta, ali neki elementi ostaju stabilni još od srednjeg veka. Velike razlike u okolnostima političkog razvoja uslovile su i različita vremena u formiranju nacionalnih država, ali pokrete nacionalnih ujedinjenja tokom 19. veka ne treba poistovetiti sa nastankom protonacija, čije je postojanje potvrđeno zahvaljujući brojnim tragovima u istorijskim izvorima.
Smeštanje početaka srpskog nacionalnog osećanja (sa svim komponentama koje toj kategoriji pojmova pripadaju u ideologiji evropskih naroda) u doba Svetog Save i Nemanjinog otačastva u vezi je sa promišljenim državotvornim konceptom. Na prvom mestu, reč je o uključivanju srpskog nacionalnog korpusa u okvire svete istorije. Već tokom 13. veka pratimo uticaj starozavetnih uzora prema kojima se Hilandar imenuje istinitim pribežištem i Novim Sionom Nemanjinog otačastva, a čitav srpski narod označava kao „Božje izabranje” ili „Novi Izrailj” kojem je otvoren „presvetli put ka Jerusalimu”. Duboko razumevanje politike sopstvenog doba nagnalo je Svetog Savu da preduzme niz odlučnih koraka na putu samostalnosti. Proglas kraljevine i autokefalne crkve nesumnjivi je rezultat napora da se srpsko otačastvo uzdigne u realnom vremenu i spram budućeg veka, u okviru jednog celovitog političkoteološkog programa koji prepoznajemo i u naglasku izvora na „našem”, srpskom jeziku i promišljenoj ulozi svetih iz domaće vladarske loze kao zaštitnika i molitvenog štita čitavog otačastva.
Istovremeno, detaljnoj analizi podvrgnut je i pojam patriotizma, u Srba Savinog doba nazvan „bol za otačastvo”. Kao jedan od drevnih pojmova koji je potom odredio i ranu modernu kulturu, patriotizam se temelji na predstavama o otadžbini koje žive od antičkog doba i podrazumevaju čitav zbir emotivnih veza pojedinca prema domovini. U vezi sa ovim fenomenom poslednjih nekoliko decenija razvile su se razgranate identitetske studije o načinu pisanja istorije, o izučavanju popularnih predstava, kolektivnoj memoriji i politici pamćenja. Osećanje kontinuiteta sa sopstvenom prošlošću, odnosno uviđanje značaja prošlosti za društvenu koheziju zajednice, u temelju je razumevanja potrebe da se, u terminološkom smislu, raščisti značenje svih ovih pojmova.
Presudnu ulogu u formiranju kolektivnog identiteta – etničkog, kulturnog, političkog – imale su srpske elite.
Da, zato je za ukupno razumevanje ovih pitanja neophodno analizirati poreklo, ciljeve i ulogu tih elita od srednjeg veka do danas. Sažeto objašnjenje naravno prevazilazi okvire ovog intervjua, ali srpske intelektualne elite propustile su, posebno posle raspada Jugoslavije kada su to lako mogle, da učine neophodno kako bi i na političkom i, još više, na kulturnom planu sačuvale tradicije srpskog identiteta. Nebriga vlasti da se na suštinski, a ne deklarativni način suprotstavi krizi nacionalnog identiteta, očigledna je svakome kome je do tih tradicija stalo.
Kada je i kako u našem društvu, srpskom ili jugoslovenskom, došlo do pogrešnih tumačenja pojmova „nacionalizam” i „patriotizam”?
Stvaranjem Jugoslavije procesi izgradnje jugoslovenskog identiteta, prisutni na nivou ideja u delu elite još od kraja 19. veka, dobijaju državni okvir. Jednim delom, ovi su procesi doveli do potiskivanja srpskog identiteta, odnosno do njegove postepene i delimične zamene novim. Prelomne promene, međutim, ipak nastaju dolaskom komunista na vlast 1945. godine. Tek od ovog vremena, prihvatanje jugoslovenskog identiteta, u srpskom slučaju, počinje da se manifestuje kao odbacivanje sopstvene kulture i tradicije. I posle raspada Jugoslavije, sve do danas, ideološki naslednici komunista smelo barataju etiketama najčešće preuzetim od dedova i očeva, poput srpskog nacionalizma kao diskriminatornog obeležja drugačijeg mišljenja. Odbacivanje srpske tradicije odvija se na više načina, argumentima koje oni nameću olako, nezavisno od konteksta. Valja samo pogledati stepen afirmativnog prihvatanja hrvatske na račun srpske kulture, javno podsticanje banalnih tvrdnji o srpskoj genocidnosti i ponavljanje komunističkih mantri o velikosrpskom nacionalizmu kao majci svih zala i nosiocu isključive krivice za ratove devedesetih.
Za čitavo naše društvo još je opasnije aktivno falsifikovanje istorije, vidljivo na više načina, čak i u kreiranju novoobrazovnih politika. Navešću nekoliko nedavnih primera, od kojih nijedan nema ni minimalno činjenično utemeljenje. Danas neki savremeni istoričari tvrde da je Sveti Sava bio tipičan karijerista svoga vremena, te da kao takav ne zavređuje posebno mesto u nastavi istorije; da akciju Oluja 1995. treba shvatiti kao razumljiv odgovor na proterivanje čak 800.000 (?!) Hrvata posle 1991. sa njihovih vekovnih ognjišta, pa sve do bizarnih „dokaza” o albanskom poreklu srpskih spomenika na Kosovu i Metohiji. Sve ove tvrdnje samo su ciničan, novinski senzacionalizam za potrebe kreiranja antisrpskog javnog mnjenja. Upravo plansko plasiranje mnogobrojnih laži i poluistina kao nepobitnih činjenica i olako etiketiranje neistomišljenika, svedoči da je centrala iz koje izlaze preporuke o „promeni svesti” ista za sve strane. Drugim rečima, da na proizvodnji konfuzije i zbrkanih pojmova aktivno rade samo naizgled suprotstavljeni politički akteri.
Kako se danas, u globalnim okvirima, sagledava problem nacionalnog?
U poslednjih nekoliko decenija, obeleženih različitim krizama – bilo da je reč o pojavi nove oligarhije koja podriva temelje liberalnih demokratija, o jačanju autoritarnih sistema na evropskom tlu, o ulasku u doba tzv. postdemokratije, ili pak ekonomskom propadanju srednje klase i izbijanju ratova koji prete da prerastu u globalni sukob – nacionalizam je aktuelniji u svetskim razmerama nego što je bio u poslednjih sto godina. Čak možemo reći i da se danas našao u središtu globalnih rasprava. U nekim slučajevima, on je okosnica državne politike ili akcije vrlo uticajnih i jakih pokreta unutar pojedinih država. U drugim slučajevima, predmet je ogorčenih osporavanja i proglašava se za jednu od najvećih opasnosti savremenog sveta. Ali u oba slučaja: nacionalizam je potisnuo u drugi plan ideološke sukobe koji su, na jedan ili drugi način, bili u središtu globalnih sporova i pre i posle Drugog svetskog rata.
