Prvi put u noćno nebo
Istorijski let aviona iz Pančeva pre ravno 100 godina pokrenut je zbog trke sa čuvenim Simplon Orijent ekspresom
Pilot Klod Borgar ubeležio je u svoju letačku knjižicu da je let od Bukurešta do Pančeva trajao 5 sati i 10 minuta. Bila je noć između 9. i 10. septembra, vek prošli, a godina 1923. Već sutradan usledio je i povratni, sat kraći let noćnim nebom iz Pančeva do mesta Banjasa.
Modifikovani Caudron C61bis AFCQ sleteo je s putnicima na rumunski aerodrom u 23 sata i 20 minuta, a „dobro uravnatih 500 metara kvadratnih livade, koja se ima koristiti za ispašu stoke, osim za ono kratko vreme dok se aeroplan spušta i diže”, na kilometar od grada na Tamišu, ušlo je u istoriju avijacije. Bilo je to mesto prvog međunarodnog noćnog leta putničkog saobraćaja na svetu.
Od slave do zaborava
Istorijski let od pre ravno 100 godina pokrenut je zbog trke sa čuvenim Simplon Orijent ekspresom, koji je u to vreme ustalio saobraćaj na relaciji Pariz–Strazbur–Beč–Prag–Budimpešta–Pančevo–Bukurešt–Carigrad. Razdaljinu veću od 3.000 kilometara prelazio je za nešto više od tri dana, vozeći i danju i noću.
Avioni francusko-rumunske avio-kompanije poznate pod imenom „Franko-Rumen” sa sedištem u Parizu i vazduhoplovnom sekcijom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca na Obilićevom vencu broj 19 leteli su, pak, samo danju.
O istorijskom letu malo se znalo, dok se Dragana Ružić, istoričarka umetnosti iz Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Pančevu, nije poduhvatila ozbiljnog istraživanja, a mnoštvo podataka sabrala najpre u knjizi iz 2013. godine, „Od slave do zaborava”, a ove jubilarne godine i novim, dopunjenim izdanjem pod nazivom „Aerodrom u Pančevu”.
Iz obilja podataka da se tako saznati da se let između Grada svetlosti i onog na Bosforu, koji je završavao s prvim sumrakom, pa nastavljao za dana, morao skratiti. Na dve krajnje tačke svog vazdušnog puta kompanija je odlučila da pokuša da visokorizičnim noćnim letovima vremenski skrati deonicu od Pariza do Strazbura i od Beograda do Bukurešta u dužini od 600 kilometara. „To je za nas pitanje života ili smrti, budući da svake godine gubimo prednost što je danju steknemo nad železnicama i brodovima”, navodio je kao razlog prvi prekokontinentalni avio-prevoznik na svetu.
Letačkom podvigu prethodile su opsežne pripreme. Tromotorac je modifikovan za uslove noćnog leta, te su pilotska kabina i putnička s osam sedišta dobile električno osvetljenje, grejanje i radio, ugrađena su zelena i crvena svetla na prednjem i zadnjem delu aviona, kao i prvi goniometri u istoriji svetskog vazduhoplovstva. Spreda, letelica je imala dve spremne rakete, koje su ispaljivane radi osvetljavanja poletno-sletne staze aeroplanske stanice u Pančevu i aerodroma kod Bukurešta.
Još februara iste godine počelo se i s obeležavanjem terena između Pančeva i rumunske prestonice zemaljskim orijentirima, jakim acetilenskim reflektorima, postavljenim na svakih 40 kilometara i markiranim vrhovima hangara i antena. Duž poletno-sletne staze za prihvat i otpremu aviona u uslovima noćnog letenja postavljena su crvena električna svetla i dva pokretna reflektora.
Najbolji ratni piloti
Trebalo je i obučiti letačko osoblje. Kompanija je i inače angažovala najbolje pilote Prvog svetskog rata. Klod Borgar je nakon istorijskog prvog, već sledeći noćni let izveo četiri dana kasnije, da bi 20. septembra avijatičari Moris Nogec i Luj Gidon ostvarili i prvu redovnu noćnu liniju vazdušnog putničkog saobraćaja. Nogec je nakon nekoliko letova na visini od oko 1.000 metara i brzinom od oko 140 kilometara na čas tada zapisao: „Na svakom terenu, sa svih strana, horizontalno, dotrčavalo je na stotine seljana u svojim velikim izvezenim košuljama, nikada ranije nisu videli avion!”
U Pančevu su postojala i dva hangara i radionica za popravke, kao i sve što je potrebno za prihvat letelica, ali je podšišana pančevačka ledina bila predaleko od Beograda. „Putniku koji hita radi svojih poslova, da mora da probavi na putu između Beograda i Pančeva dva sata, taman toliko za koliko stiže od Pančeva do Pešte, nije to nimalo prijatno i pretpostavlja drugu vrstu prevoznih sredstava”, pribeleženo je u knjizi „Aerodrom u Pančevu”, objavljenoj u izdanju Zavoda za zaštitu spomenika kulture Pančevo povodom veka pančevačkog aerodroma.
Liniju Pančevo–Bukurešt kompanija „Franko-Rumen”, koja je 1925. godine promenila naziv u SIDNA, a 1933. ušla u sastav „Er Fransa”, uspešno je održavala nepune četiri godine. Tada je aerodromska stanica premeštena na Bežaniju kod Beograda.
Aerodrom i danas postoji
„Tridesetih godina 20. veka Pančevo je bio mali grad bez ikakvog gradskog saobraćaja. Tada je započela uzbudljiva priča o nastanku prvog međunarodnog aerodroma u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Srećna je i retka okolnost da aerodrom u Pančevu ni posle 100 godina nije promenio namenu. Moja nastojanja da istražim okolnosti vezane za njegov nastanak i sećanje na prvi noćni let ima za cilj upoznavanje s jednim segmentom industrijskog nasleđa koje je do sada malo istraživano, a predstavlja deo kulturne istorije zemalja centralne i istočne Evrope koje su bile povezane s avionskim linijama kompanije „Franko-Rumen”, napominje Dragana Ružić autorka knjige.
