Pod istim nebom
Poznato je pismo iz 1963. godine u kojem Gun Bergman kazuje da ju je njen bivši muž Ingmar, koji joj je i dalje dobar prijatelj, zamolio da pisca pita za neku dramu koja mu leži na dnu ladice
Poštovani čitaoci,
u ovoj rubrici od sada ćete imati mogućnost da čitate tekstove objavljene u Kulturnom dodatku „Politike”. Za početak, odabrali smo mali izbor iz ovogodišnje produkcije. Ubuduće, između dve subote postavljaćemo po nekoliko tekstova dnevno iz aktuelnog broja.
Vaša „Politika”
Književno stvaranje vibrira na tankoj liniji između onoga što se zbilo i što je moglo, a nije. U taj prostor ulaze i neostvareni susreti velikih umetnika. Time se otvara mogućnost da mikrofilološkim analizama primarnih izvora, životopisa i stvaralaštva umetnika sagledavamo razloge za susrete i razminuća. Andrića i Bergmana u vezu dovodi Gun Bergman, čiji su prevodi na švedski srpskom piscu utrli put do najprestižnijeg književnog priznanja. Slavistkinja je bila u braku sa slavnim sineastom od 1951. do 1959, upravo godine kada je započela prevođenje romana Na Drini ćuprija. U obimnoj prepisci između autora i prevodioca (priredila Jasmina Nešković, Sveske Zadužbine Ive Andrića, 1992) poznato je pismo od 30. aprila 1963, u kojem Gun Bergman kazuje da ju je njen bivši muž Ingmar, koji joj je i dalje dobar prijatelj, zamolio da pisca pita za neku dramu koja mu leži na dnu ladice budući da je postao upravnik Kraljevskog dramskog pozorišta u Stokholmu, dodajući „onog u kojem je Milica razgledala kostime” (Andrićeva supruga bila je kostimograf). I, ukoliko je odgovor negativan, pita za preporuku u vidu nekog jugoslovenskog pisca, Nušića npr, dodajući da „za Ingmara dolazi u obzir samo najbolje”, kao i da reditelj s nestrpljenjem čeka reagovanje. Andrić posredno zahvaljuje Bergmanu navodeći da nema ništa za pozornicu, preporučujući Krležu, Nušića i nekog od mlađih dramskih autora, uz obećanje da će poslati neki od komada na francuskom ili nemačkom i izražavajući radost zbog mogućnosti da „baš Bergman na scenu iznese neku od jugoslovenskih drama”. Nije poznato da li je Andrić to učinio, ali se zna da Bergman nije režirao nijedno od dramskih dela iz Jugoslavije.
Nobelovac i oskarovac
Nema zabeležaka o tome da su se umetnici ikada sreli. Međutim, njihova povezanost, pored genijalnosti i plodnog rada, postoji na više drugih planova. Andrić je sin katoličkog podvornika, a Bergman sin luteranskog sveštenika; obojica, u stvaralačkom zanosu, u mladosti napuštaju studije, s tim što je Andrić akter i u stvaranju istorije. Obojica prisustvuju jačanju nacista: mladi Bergman 1936, na mitingu u Vajmaru, gde provodi letnji raspust, oduševljen Hitlerovom ličnošću, a sredovečni Andrić od 1939, u Berlinu, kao prvi čovek jugoslovenske ambasade, no bez imalo razdraganosti nakon susreta s kancelarom. Oba autora 1961. godine dobijaju najblistavija priznanja u sferama svoga delanja: Andrić Nobelova odličja, a Bergman Američke filmske akademije za najbolji strani film (filmom Devičanski izvor, potukavši među ostalima i jugoslovenski film Deveti krug).
Obojica nalaze prostor stvaralačke sreće u domovinama odakle retko odlaze – Andrić Beograd, a Bergman ostrvce Faro – i obojica, uz disciplinu i dendizam, rad pretpostavljaju svemu drugom stičući atribute nekomercijalnih klasika. Nalazimo da oba stvaraoca ostavljaju opise centralne švedske Dolana (u značenju Doline) sa živopisnim (u)dolinama, šumovitim predelima i poznatim turističkim seocetom Talberg: Bergman u zapisima iz detinjstva, autobiografijama Rođeni u nedelju i Razgovori u četiri oka, a Andrić u putopisima „Sever” i „Zemlja na severu”, Znakovima pored puta i prepisci sa švedskim prijateljima povodom proputovanja 1963, sa suprugom Milicom. Autori dele isto severno nebo početkom 1970: dok švedski reditelj oštri oko na kameri, srpski pisac je u Stokholmu na lečenju, boraveći u klinici na petom spratu vitke osmospratnice od crvene cigle, o čemu će ostaviti dva autobiografska zapisa. Godina 1975. zabeležena je u životnoj hronologiji obojice stvaralaca kao ključna: Andrić prelazi u beskrajne vrtove rajske, a Bergman biva uhapšen usled utaje poreza, zbog čega doživljava nervni slom. Navodni sukobi sa zakonom takođe će obeležiti živote obojice umetnika, uz oslobađajuće presude: u Andrićevom slučaju – austrougarskog, a u Bergmanovom – švedskog suda. I na koncu, i Andrić i Bergman ostavljaju iza sebe zadužbine s građom za dalja istraživanja, izrastajući u nacionalne simbole – njihovi se likovi nalaze i na novčanicama nacionalnih banaka, što je najšira potvrda prepoznatljivosti i slave.
No, sličnosti među stvaraocima ne potiru njihove razlike koje proističu iz karaktera, istorije i kulture podneblja, vremena i ideologija u kojima su živeli, odnosa prema različitim životnim aspektima, žanrova u kojima su se ostvarili, a koje su najuočljivije na planu dostupnosti i izloženosti: Andrićeva angažovanost u stvaranju struktura nove države, ali i introvertnost i osama, nasušni za pisanje, naspram su Bergmanove okruženosti ljudima i komunikaciji, obaveznim u filmskom radu, ali i njegove apolitičnosti.
Brakovi u reči i slici
Autore tešnje vezuju uzori i teme. Obojica su vrlo rano pročitali sve što je Avgust Strindberg (1849–1912) napisao, a to znači i zbirku Brakovi. Andrić je štivo nazivao „opasnom hranom – za njegov odmalena dobar stomak” – određujući tu naglašenu vezanost za skandinavske pisce kao neobičnost. Još u gimnaziji preveo je odlomke o braku iz Strindbergovog romana Crne zastave, a kao mlad pisac prikazao prevod Ispovesti jednog ludaka (u nas prevedeno uz predložak Brak), ocrtavši time deo kruga budućeg višedecenijskog tematskog interesovanja. Dodajmo i da je rano prepevao Strindbergove „Pevače”. Bergman je „oca moderne švedske književnosti” uključivao u igre olovnim vojnicima koji su, dečakovim glasom, izgovarali dramske replike, na studijama ga doživljavajući kao mudraca koji kazuje ono što on kao mlad pisac oseća i stekavši slavu radom na dvadesetak ostvarenja prema delima švedskog književnika. Oba autora obrađuju Strindbergovu Gospođicu Juliju, jednočinku o affaire d’amour aristokratkinje i sluge, s psihološkim likovima devojke čija klasa nestaje i mladića koga oportunizam vodi ka višem stepeniku društvenih lestvica. Andrić to čini u nedovršenom dramoletu, jednočinki Konac komedije, 1918, dok traga za svojim žanrom, a Bergman znatno uspešnije, postavivši dramu dva puta.
Umetnici temi – brak, bračno – pristupaju s različitih biografskih polova: Andrić s poluvekovnim imidžom neženje, bez naslednika, uz radost zbog poznog desetogodišnjeg braka (očajan zbog preranog odlaska supruge), a Bergman kao otac devetoro dece s burnom biografijom džentlmena s pet brakova. Početkom sedamdesetih Andrić radi na pripovednom ciklusu Kuća na osami, ostavljajući u tom neobjavljenom rukopisnom snopu nekolike pripovetke o bračnim vezama, ali i nedovršenu novelu „Brakovi”. Novelom, koja se može tumačiti i kao stilska vežba „po Strindbergu”, pisac nije bio posve zadovoljan i to, čini se, zbog prevage doslovnosti u odnosu na metaforu. No, nju i dalje krase andrićevska rečenica i staložena mudrost, pa tako čitamo da je „brak dobar i srećan dok se o njemu ne misli i ne govori tj. dok se u njega ne mešaju advokati i sudije, crkva i rodbina, kao što je disanje ljudsko dobro dok nema potrebe za lekarom”. Pisac radi i na priči „Bračni par dr Blau”, koju takođe ostavlja u skicama ne stigavši da joj udahne onu božansku iskru koja blista, na primer u novelama „Zlostavljanje”, „Zatvorena vrata” i „Olujaci”, i koja prozni tekst pretvara u umetničko delo. Bergman snima Prizore iz bračnog života (1973), s jednom od životnih muza u glavnoj ulozi Liv Ulman. Nekako u isto vreme Andrić u jednom razgovoru o strahu od publiciteta i nasrtljivosti javnosti na njegovu privatnost daje prizor – koji postaje i bergmanovski – o tome kako bi svi želeli da „otvori vrata svoje spavaće sobe i pokaže i ono što se nikada i nikome ne pokazuje”.
Ćutanjem do zaborava ili solidarnošću do sreće
Andrić smatra da „literatura i pozorište ne kazuju mnogo” i da će „brak ostati jedna od slabih tačaka literature”. U Znakovima pored puta uspostavlja tipologiju brakova (u jednom od zapisa daje prikaz filma o braku), da bi u pripovetkama i romanima pružio narativnu argumentaciju. Prikazujući bračnu zajednicu u svetlu društveno-istorijskih okolnosti, sa atipičnim odstupanjima u ponašanju supružnika u odnosu na patrijarhalne i malograđanske matrice, Andrić je o temi govorio u skladu sa svojom radoznalošću „za priče koje niko ne zna, na događaje koji su zakopani, najpre u ćutanju, pa zatim u potpunom zaboravu”, pitajući se „šta je to što ni od čega stvara među ljudima nesporazume, sukobe i strahovanja, da sami sebi i jedan drugom kvare život i remete san trujući zadovoljstva, kojih ionako nema suviše”.
Bergmana, prema sudu Milana Vlajčića, datom na ovom mestu u Politici 16. aprila 1977, tokom jugoslovenskog emitovanja Prizora iz bračnog života, ne zanimaju pitanja o rušenju tradicionalnih normi i manifestacije savremenog braka, već istina čije otkrivanje predstavlja svojevrsnu porodičnu terapiju. Bergman temi ne „pristupa kao moralista ili propovednik već kao pesnik”, prikazujući likove supružnika kao ljude kojima ništa ljudsko nije strano. Glumački par (u ulozi muža je Erland Jozefson, akter filmova Samo jednim se ljubi, Montenegro, Variola vera, Seobe) pred gledaocima više „živi bračnim životom nego što glumi, razmišlja o sreći, samoći i solidarnosti”, istražujući mogućnosti komunikacije i vrednosti tolerancije. Potentnost teme ogleda se i u nastavku Saraband, snimljenom trideset godina kasnije o istom paru, koji ujedno predstavlja i poslednje rediteljevo ostvarenje. Uz to, 2021, na podsticaj Bergmanovog sina reditelja Daniela Bergmana – koji je istakao podatak da je posle emitovanja filma i serije sedamdesetih, u Švedskoj porasla potražnja za bračnim terapeutima – urađen je rimejk u popularnoj HBO produkciji, čime je iznova potvrđena blagotvornost umetnosti.
