Zaveštanje Svetog Save
Ustrojstvo Srpske crkve je učvrstilo identitet Srba kao naroda koji u okvirima hrišćanstva neguje sopstveno duhovno nasleđe, a njeni temelji održali su nas kroz vekove turskog ropstva kada je jedino u patrijarsima i sveštenstvu narod imao svoje duhovno uporište
U Beogradu i Buenos Ajresu, Podgorici i Diseldorfu, u Skoplju i Sidneju, Ljubljani i Los Anđelesu, Zenici i Aradu, Vukovaru i Parizu, u svim tim gradovima, ali i mnogim drugim, eparhije Srpske pravoslavne crkve proslavljale su ove godine veliki jubilej – osam vekova autokefalnosti SPC.
Brojni događaji, svečane akademije, predavanja, izložbe, naučne konferencije, osveštanje novih crkava deo su tih proslava organizovanih ne samo u Srbiji, već i u drugim zemljama Evrope, u Australiji, na američkom kontinentu – svuda gde srpska crkva ima svoje eparhije, sveštenstvo i verni narod.
Centralna proslava, ona na nivou čitave crkve, tek predstoji. Kako je najavio organizacioni odbor, svečanost će početi 6. oktobra u manastiru Žiči gde su ustoličeni prvi arhiepiskopi, a nastaviće se dan kasnije u Pećkoj patrijaršiji, duhovnom sedištu srpskih patrijaraha. Svečana akademija biće organizovana 8. oktobra u centru „Sava” u Beogradu, a 9. oktobra u Muzeju srpske pravoslavne crkve biće otvorena izložba „Osam vekova umetnosti pod okriljem Srpske pravoslavne crkve”.
Ideja svetosavlja
Na centralnoj proslavi velikog jubileja, osim eparhijskih arhijereja, očekuju se i brojni gosti, predstavnici ostalih pravoslavnih pomesnih crkava, ali i drugih crkava i verskih zajednica.
Ovim povodom osvrćemo se osam vekova unazad sa dr Dragoljubom Marjanovićem sa Seminara sa vizantologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu i razgovaramo o istorijskim i duhovnim okolnostima koje su prethodile sticanju samostalnosti Srpske pravoslavne crkve, kao i značaju dobijanja autokefalije. Kako ističe naš sagovornik, važnost tog događaja ogleda se pre svega u tome što su Srbi posle 1219. godine pred svim crkvenim centrima, pravoslavnim patrijaršijama na istoku, Ohridskoj arhiepiskopiji, ali i Rimskoj crkvi, bili prepoznati i prihvaćeni kao narod koji ima autokefalnu crkvu, s pravom da na temeljima pravoslavnog predanja i tradicija koje je učvrstio Sveti Sava kao prvi arhiepiskop samostalno uzrastaju i napreduju u veri i daju sopstveni doprinos pravoslavnoj kulturi na Balkanu i šire.
– Ustrojstvo Srpske crkve koje je postigao Sveti Sava, s njegovom razgranatom duhovnom, kanonsko-pravnom, književnom i episkopskom delatnošću, konačno je učvrstilo identitet Srba kao pravoslavnog naroda koji u okvirima pravoslavnog hrišćanstva neguje sopstveno duhovno nasleđe koje će se u kasnijim vekovima definisati kroz termin i ideju svetosavlja. Sveti Sava je novu srpsku crkvu povezivao s jerusalimskim i carigradskim duhovnim, crkvenim i bogoslužbenim tradicijama koje su bile vekovne tradicije istočne pravoslavne crkve. Već 1221. godine Sveti Sava je organizovao Sabor u Žiči gde je identitet novoformirane srpske crkve zasnovao na predanju Vaseljenskih sabora i učenju velikih otaca crkve. Na tim dogmatskim normama se i do danas zasniva identitet Srpske pravoslavne crkve i Srba kao pravoslavnog naroda. Štaviše, na osnovu takvog predanja Svetog Save, Srbe kao pravoslavni narod i u srednjem veku pa i danas prepoznaju ostale pravoslavne crkve i narodi. Dakle, čin osnivanja autokefalne Srpske crkve bio je događaj koji je izrazio sabornu ideju jedinstva pravoslavnih naroda i crkava u čiju širu zajednicu su od 1219. godine uključeni i Srbi – kaže dr Marjanović.
On ističe da su temelji na kojima je Sveti Sava osnivao srpsku crkvu i njenu autokefaliju održali srpski narod kroz vekove turskog ropstva kada su Srbi, bez svoje vladarske dinastije i pod turskom vlašću jedino u patrijarsima i sveštenstvu srpske crkve imali svoje duhovno uporište.
– U doba turkokratije na Balkanu, Srbi su imali manastire – zadužbine svojih vladara srednjeg veka, a srpska crkva je negovala i održavala kult svetih kraljeva iz dinastije Nemanjića i svetih srpski arhiepiskopa i patrijaraha. Svetiteljski kult Svetog Save s njegovim moštima koje su se nalazile u Mileševi prevazilazio je čak sam domen vere koja je označavala pripadnost Srba pravoslavnom hrišćanstvu, već je predstavljao i nadahnuće za borbu za slobodu – kaže dr Marjanović.
(Foto D. Jevremović)
Cenjena u pravoslavnom svetu
Na tronu Svetog Save, kako se to obično kaže, danas je 45. poglavar srpske crkve, patrijarh Irinej, ona je jedna od četrnaest autokefalnih pravoslavnih pomesnih crkava, a njena duga istorija i trajanje ogledaju se, između ostalog, i u tome koje mesto zauzima u redosledu pravoslavnih crkava.
– Šesto mesto koje Srpska pravoslavna crkva danas zauzima u crkvenim diptisima govori nam pre svega o njenoj drevnosti, ali i o njenom duhovnom ugledu oličenom u njenoj postojanosti za održanje pravoslavne vere i kulture na prostorima Balkana kroz vekove. Međutim, pitanje crkvene autokefalije danas se nameće i kao bolno pitanje u odnosima pomesnih pravoslavnih crkava kada one dozvole različitim centrima političke moći da zarad svojih interesa, koji nemaju ništa zajedničko sa duhom i etosom pravoslavlja, utiču na unutrašnji život crkve i njeno ustrojstvo. U godini kada slavimo osam vekova autokefalne crkve, treba posebno naglasiti da je Sveti Sava postigavši autokefaliju to učinio u saglasnosti i jedinstvu sa svim ostalim istočnim patrijaršijama, Carigradom, Aleksandrijom, Antiohijom i Jerusalimom – naglašava dr Dragoljub Marjanović.
Patrijarsi kao narodne vođe
Srpski ustanici u Banatu krajem 16. veka nosili su barjake s likom Svetog Save, a sam pećki patrijarh Jovan Kantul organizuje borbu srpskog naroda za oslobođenje, kaže naš sagovornik.
– Ti vekovi su dakle doba kada srpski patrijarsi kao crkveni vođi imaju i ulogu etnarha, odnosno narodnih vođa koji vode i zastupaju svoj narod pred Turskom carevinom i bore se kako za opstanak autokefalne crkve, tako i za narodni opstanak – navodi dr Marjanović.
Srpska crkva od kraja srednjeg veka do modernog doba i doba ustanaka u 19. veku je čuvar podjednako duhovne i svetovne kulture Srba, kao jedinog temelja bilo kakvog istorijskog opstanka i trajanja jednog naroda, dodaje naš sagovornik.
– Sve to ne bi bilo moguće da je sasvim nestalo Srpske crkve u dva pokušaja njenog ukidanja pod Turcima, 1463. i 1766. godine. Slabljenje uticaja ili prisustva Srpske crkve u narodu dovelo je, usled teških istorijskih okolnosti, do preveravanja stanovništva, naročito zapadno od reke Drine, što je dodatno podelilo srpski narodni korpus na pravoslavni, muslimanski i rimokatolički, od kojih su se poslednja dva tokom vekova burnih i često krvavih istorijskih procesa konačno odvojila od srpskog identiteta formiranog na temeljima pravoslavnog nasleđa još od srednjeg veka – ističe dr Marjanović.
Pećka patrijaršija duhovno sedište
Četrnaest godina od sticanja samostalnosti srpske crkve, Sveti Sava je 1233. izabrao za svog naslednika na čelu crkve igumana manastira Žiče, Arsenija koji je tako postao drugi srpski arhiepiskop. Čovek mira i utehe, kako ga opisuju žitija, i jedan od najboljih učenika Svetog Save, arhiepiskop Arsenije 1253. godine odlučuje da sedište srpske crkve iz Žiče, koja je bila isuviše izložena neprijateljskim napadima, premesti u Peć gde gradi Crkvu Svetih apostola.
Godine 1346. srpska crkva je uzdignuta na nivo patrijaršije, a u Peći je ustoličen prvi srpski patrijarh Joanikije Drugi. Tridesetih godina prošlog veka na mestu gde je bila zgrada Mitropolije beogradsko-karlovačke podignuto je u Beogradu novo zdanje, zgrada Patrijaršije, preko puta Saborne crkve. Tu se nalazi i kabinet srpskog patrijarha, a u ovom zdanju zasedaju i najviša crkvena tela. Inače, pun naziv titule srpskog patrijarha je arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski.
(Foto SPC)
Kompleksne istorijske okolnosti
Objašnjavajući kakve su bile tadašnje istorijske, a kakve crkvene prilike, dr Marjanović naglašava da je teško reći kada se tačno Sveti Sava odlučio da se izbori za dobijanje autokefalije za srpsku crkvu – 1219. godina je završna tačka, a ne početak.
– Već njegovo opredeljenje da se posveti monaškom životu na Svetoj Gori može se posmatrati i u kontekstu rada na stvaranju nezavisne crkve, a naročito osnivanje nezavisnog i samoupravnog manastira Hilandara s blagoslovom vizantijskog cara Aleksija Trećeg Anđela, budući da je time srpsko crkveno pitanje postavljeno u širim međunarodnim odnosima toga vremena. Istorijske prilike su krajem 12. i početkom 13. veka bile kompleksne na širokom području od Srbije, preko Carigrada sve do Svete zemlje, jer to je duhovni prostor u kojem se prepoznaje i priznaje stvaranje autokefalne srpske crkve. Srbi od polovine 12. veka imaju novu vladarsku dinastiju na čelu sa Stefanom Nemanjom koji se svojim „drugim krštenjem” u Rasu od ruke pravoslavnog episkopa opredelio za pravoslavni obrazac ispovedanja vere i usmerio Srbiju ka vizantijskim kulturnim i političkim obrascima. Veze, pa i rodbinske, koje su prvi Nemanjići uspostavili s carskom kućom Anđela u Carigradu odigrale su izvesnu ulogu i u pogledu nemanjićke crkvene delatnosti. Međutim, ovi odnosi su naglo prekinuti padom Carigrada pod krstaše 1204. godine. Stvaraju se države naslednice Romejskog carstva u Nikeji i Epiru sa čijim vladarima Nemanjići imaju dinamične odnose. U crkvenom pogledu, srpske zemlje su još od 11. veka bile pod jurisdikcijom pravoslavne Ohridske arhiepiskopije, dok su u zetskom primorju gradovi poput Bara, Kotora i Dubrovnika i oblasti koje su im pripadale bile pod jurisdikcijom Rimske crkve. U Carigradu je u to vreme osnovano takozvano Latinsko carstvo koje je u duhovnom pogledu bilo potčinjeno Rimskoj crkvi, dok je pravoslavni carigradski patrijarh stolovao u Nikeji, u Maloj Aziji – kaže naš sagovornik.
U takvim, dakle, prilikama, kada se mnogo toga lomilo i prelomilo između Istoka i Zapada, Svetog Savu na praznik Uspenja Presvete Bogorodice 1219. carigradski patrijarh Manojlo Saranten, uz saglasnost cara Teodora Prvog Laskarisa, hirotoniše u Nikeji za prvog srpskog arhiepiskopa čime srpska crkva dobija autokefalnost, čin koji će umnogome obeležiti i put srpske crkve, ali i srpskog naroda.
