Opera za napuljsku sirenu
Enio Morikone je svoju kamernu opersku jednočinku napisao pre tačno trideset godina, kao narudžbinu festivala Pikolo iz Pozitana, ali kako je festival izgubio finansije, ovaj projekat sve do sad nije mogao biti izveden
U petom veku pre nove ere, na obali Tirenskog mora nadomak Paleopolisa (Starog grada), grčki naseljenici su osnovali Neapolis (Novi grad), naselje koje će postati jedno od najvažnijih tačaka na mapi Velike Grčke (Magna Graecia). Prema starogrčkom predanju, jedna od tri sirene koje su u Homerovom epu zavodljivim pevanjem mamile Odiseja na njegovom povratku u Itaku nasukala se na obali današnjeg Napulja, na ostrvu Međarida, gde se danas nalazi Kastel del Ovo, od čega su stanovnici obližnjeg Kumesa načinili trgovačku luku nazvanu u čast sirene – Partenopa. Ovaj mitski grad će kasnije postati simbol umetnosti i poezije, nezaobilazna stanica svetskih putnika na Velikom putovanju kroz Italiju (Grand Tour) u njihovom umetničkom i aristokratskom vaspitanju, mesto koje čuva grob pesnika Vergilija u pećini Posilipa (koji u svojim Georgikama spominje Partenopu kao svoju „hraniteljku”). Danas Napulj, koji oduševljava putnike svojim prirodnim i arhitektonskim lepotama, ponosito obeležava dva i po milenijuma postojanja mnogobrojnim kulturnim manifestacijama, vraćajući se svom osnivačkom mitu.
Radnja u četiri slike
Nakon međunarodnog uspeha filma Partenopa Paola Sorentina, u kojem je reditelj upriličio omaž svom rodnom gradu, Napulj i Teatar „San Karlo” obeležavaju ovaj jedinstveni jubilej prikazivanjem nesvakidašnje predstave: posthumne praizvedbe jedine opere genija filmske muzike Enija Morikonea. Predstava je naslovljena Partenopa: muzika za napuljsku sirenu.
Autor vanvremenskih hitova iz filmova Dobar, loš, zao, Za šaku dolara, Misija, Bioskop Paradizo ili Bilo jednom u Americi svoju kamernu opersku jednočinku napisao je pre tačno trideset godina kao narudžbinu festivala Pikolo iz Pozitana, ali kako je festival izgubio finansije, ovaj projekat sve do sad nije mogao biti izveden. Današnja prilika za konačno premijerno izvođenje je više nego simbolična, i to višestruko. Osim proslave 2.500 godina postojanja mitskog Napulja, poznatog i kao Partenopin grad, sam Teatar „San Karlo” neodvojivo je povezan sa figurom sirene. Ovaj najstariji aktivni operski teatar u Evropi, naslonjen na kraljevsku palatu, svoju je sadašnju dvoranu otvorio 1817. nakon uništenja prethodne sale u požaru, i to kantatom Đovanija Majra Partenopin san, dok je prilikom tadašnje renovacije arhitekta i skulptor Antonio Nikolini podigao vajarsku kompoziciju na pročelju zgrade – Partenopinu trijadu, koja i danas krasi ovo zdanje. Najzad, plejada kompozitora je stvarala opere o sireni, počevši od Domenika Sara iz 1722. preko Leonarda Vinčija (na isti libreto) upravo u San Karlu, pa sve do Vivaldija i Hendla (u Veneciji i Londonu), dok je Johan Adolf Hase svoju Partenopu napisao za venčanje napuljskog kralja Ferdinanda Burbonskog 1767. godine u Beču.
U odsustvu Morikonea, koji je preminuo 2020, libretisti opere Gvido Barbijeri i Sandro Kapeleto predstavljaju publici radnju u četiri slike strukturisanu oko lika sirene koja silazi u podzemni svet, u Had, u potrazi za Persefonom, koju je oteo Pluton kako bi je načinio svojom suprugom. Libreto glasi ovako: „U jednoj kampanskoj varoši, tri kćeri Stafila, boga vinove loze, nastupaju u palati: Partenopa peva, Leukosija svira liru, a Ligeja flautu. Njihov nastup prekida vest da je njihova prijateljica Persefona oteta i odvedena u Had. One mole bogove da im daju krila kako bi je pronašle, a Partenopa se pretvara u sirenu. U želji da spase Persefonu, odlazi u Trakiju i pokušava da dobije dozvolu od Dionisa da siđe u podzemlje, ali on to odbija. Iako se zaklela na čednost, Partenopa krši zavet i obećava brak onome ko je pobedi u pevanju. Pobednik je Melanije, koji uz pomoć Apolonove lire osvaja njeno srce. Na slavlju Melanije daruje vino narodu, ali pijani ljudi pomisle da su otrovani i ubijaju ga. Slomljena tugom, Partenopa pronalazi njegovo telo i izvršava samoubistvo. Dionis je zatim pretvara u sazvežđe Device, ali ona odbija da ostane na nebu i baca se u more kod Sorenta. Njeno telo stiže do obala Kampanije, gde joj ljudi podižu spomenik. Tako Partenopa postaje zaštitnica grada koji će tu nastati – Napulja.”
Za razliku od Nina Rote, čija se muzika za operu ne razlikuje stilski od one kojom je oplemenjivao filmove, partitura Enija Morikonea za svoju jedinu opersku kreaciju impresionira različitošću od onih zvučnih karakteristika po kojima je postao planetarno poznat. Modalnost harmonskog jezika koja ide ka atonalnosti, vokalne linije bez melodije, jezgro čitave kompozicione strukture su dva silazna tetrahorda (niz od četiri note), frigijski (mi-re-do-si) i lidijski (si-la-sol-fa), tonski nizovi koji se potom prepliću, ukrštaju i razvijaju. Svojim zvukom i imenom evociraju grčko poreklo i grada i glavne junakinje, sirene, dok hor na grčkom jeziku intonira deklamativno poziv Partenopi, majci Napulja, na početku i na kraju predstave. Pevači se izražavaju na italijanskom, a narator na lokalnom napuljskom dijalektu, uz ritam tarantele i narodnog instrumenta putipu (bubanj), čime se upotpunjuje omaž sadašnjosti i prošlosti. Kad je reč o instrumentaciji, Morikone se opredeljuje za zvuk bez violina, koje je smatrao previše romantičnim, uz prisustvo vibrafona, četiri blok-flaute, kao i sve tube, uz vrlo slobodan i rastegljiv ritam, koji nije „metronomski”. Ovaj izbor vrlo akademskog pristupa Morikonea se može razumeti i njegovom željom da se dokaže među kolegama iz sveta ozbiljne muzike koji su ga pomalo i nipodaštavali kao umetnika, među prvima i njegov profesor kompozicije sa Akademije, o čemu je govorio u biografskom dokumentarcu Đuzepea Tornatorea snimljenom pred smrt kompozitora.
Ovaj pomalo apstraktni jezik se prenosi i na polje vizuelnog izraza. Italijanska umetnica Vanesa Bikroft potpisuje režiju: dve pevačice su smeštene sa strane scene i, iako u kostimima, učestvuju samo glasom, ne i glumom. Glumci, statisti i hor su pokriveni velom poput statua iz italijanskih crkava (figure pijeta između ostalog), krećući se u koreografisanom pokretu sa ograničenom gestikulacijom, koja se često čini statičnom. Lik Partenope je poveren dvema pevačicama koje simbolizuju dvojaku prirodu junakinje: zemaljsku i nebesku. Lik je udvojen i među statistima: dve devojke, svaka sa po jednim krilom, upotpunjuju celinu lika žene-ptice (autori se naslanjaju na izvore iz antičke ikonografije koji sirenu predstavljaju kao ženu-pticu, a ne ženu-ribu, koja će kasnije postati sinonim za ova stvorenja). Ova dihotomija je vidljiva i u odabiru kostima: tu su telesni likovi, sa otkrivenim licem i helankama u boji kože, kao i čedne figure prekrivene velom. Simbolizam režije je dodatno potcrtan prisustvom statue koja podseća na Komanditorea iz Don Đovanija, kamenog gosta, simbola života i smrti.
Zatečeni apstraktnom muzikom
Soprani Džesika Prat u ulozi Partenope jedan i Marija Agresta kao Partenopa dva pevaju čistim glasom, uz veliku snagu i preciznost, često eksploatišući vrlo visoki registar koji nekad ide i do piskavosti. Jasan izgovor i stabilna intonacija oplemenjuju nastup, ali u celini melodijska linija deluje više kao tonsko bojenje, ne iskorišćavajući sav talenat dveju izvrsnih pevačica. Glas Persefone (Dezire Đove) je nasnimljen, dok se tenor Melanije (Frančesko Demuro) u vrlo kratkom nastupu ističe pravim belkanto izrazom, svetlim i zaobljenim tonom i jasnim izgovorom. Zvezda večeri je narator, napuljski glumac Mimo Boreli, koji kazuje vrlo živahno tekst na dijalektu, uz zvuk putipua i tarantele. Rikardo Frica diriguje suvereno kamernim ansamblom u orkestarskoj rupi, koji vrlo precizno izvodi ovu kompleksnu partituru, kao i horom vrlo ujednačenim i u pevanju, i u pokretu.
Publika Teatra „San Karlo”, zatečena neočekivanom apstraktnom muzikom i režijom, ostavlja umetnike bezmalo bez aplauza na kraju predstave, čime se sa sigurnošću može reći da ovo delo neće ući u zaostavštinu kompozitora po kojoj će ostati upamćen.
