Jubilej arheologije
Na planini Rudnik pre 160 godina započela su prva arheološka iskopavanja u Srbiji koja je sproveo Janko Šafarik, upravnik Muzeuma serbskog
Na predlog Srpskog arheološkog društva i uz podršku brojnih institucija ova godina proglašena je Godinom arheologije u Srbiji. Kao povod poslužila su dva značajna događaja. Ove godine navršava se 160 godina od prvih arheoloških iskopavanja koja je 1865. sproveo Janko Šafarik na planini Rudnik. Beograd će u septembru biti domaćin godišnje Konferencije evropske asocijacije arheologa s oko dve i po hiljade učesnika.
To je i prilika da povećamo vidljivost arheološke nauke i njene uloge u obrazovanju, da umrežimo naučne i istraživačke institucije, muzeje i druge organizacije kako bismo radili na popularizaciji arheologije, kaže za „Magazin” Kristina Penezić, organizator manifestacije „Godina arheologije”.
Prva arheološka iskopavanja u Srbiji sprovedena su na Rudniku, na lokalitetu Veliki Šturac, podseća naša sagovornica.
Šafarik tokom 1864. samo obilazi nekoliko lokacija po Šumadiji, beležeći priče i pozicije arheoloških lokaliteta iz perioda antike i srednjeg veka. Godinu dana kasnije sprovodi i prva dokumentovana arheološka iskopavanja u Srbiji.
Sa 11 ljudi u avgustu 1865. Šafarik, upravnik Narodnog muzeja, tada Muzeuma serbskog, otkrio je i istražio ostatke rimskog hrama posvećenog Majci zemlji, zaštitnici rudnika i rudara. A povod za to bila je jedna ploča, za koju je saznao čak i knez Mihailo Obrenović, koji se zatekao u obilasku rudničkog kraja dan pre iskopavanja. Posle svečanog ručka, pred kneza je donesena rimska ploča iz okoline Velikog Šturca, a Šafarik, koji je takođe prisustvovao ručku, knezu je preveo latinski tekst koji je glasio:
„Imperator, Cezar, Lucije, Septimije Sever, Istrajni, Uzvišeni, obnovi oboreni hram Majke zemlje, staranjem Kasija Ligurinusa, carskog namesnika. Na molbu kolona Publija Fundani Etiheta i Publija Edija Mucijana.”
Ponesen ovim otkrićem Šafarik se uputio na mesto pronalaska rimskog spomenika, a nakon završenih iskopavanja nastavio je svoje istraživačko putovanje prilikom kojeg je obišao Gornji Milanovac, Čačak i Kragujevac i prvi zabeležio ostatke rimskog kasnoantičkog grada na vrhu planine Jelice.
Pomenuta ploča s natpisom koja se datuje u 2. vek nove ere danas se čuva u Narodnom muzeju Srbije.
Arheološka istraživanja na Rudniku obnovljena su 2009. godine u organizaciji Muzeja rudničko-takovskog kraja i Odeljenja za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu.
Takođe, od 2010. godine istražuje se lokalitet Prljuša – Mali Šturac u okviru projekta Arheološkog instituta u Beogradu, u saradnji s Muzejom rudničko-takovskog kraja.
– Najbitnije otkriće poslednjih godina je matrica za izradu medaljona na peharu koji je namenjen knezu Lazaru s heraldičkim simbolom i natpisom. Zatim set tegova za merenje plemenitih metala, nadgrobna ploča vlastelina Žarka, arhitektonski deo s grifonom koji je pripadao nekom monumentalnom objektu. Tokom 2023. istraživan je i jedan rimski lokalitet na Rudniku, datovan u 2. i 3. vek. Na lokalitetu Grabak otkrili smo manje utvrđenje koje je štitilo objekte za sabiranje rude i jednu građevinu većih dimenzija. Ali kada govorimo o Rudniku, najviše pažnje privlači istraživanje ostataka srednjovekovnog grada koji se prostire na potesu Drenje. Tu se nalaze četiri srednjovekovne crkve, kao i ostaci građevina koje su imale upravnu, stambenu ili trgovačku namenu, i koje su izgrađene od kamena, ali i od drveta. Svi lokaliteti nalaze se na privatnim parcelama i ljubaznošću vlasnika dobili smo dozvolu da istražujemo. Nažalost, istraženi objekti su vraćeni pod zaštitu zemlje i ne mogu se videti na terenu – kaže Ana Cicović, muzejski savetnik i arheolog Muzeja rudničko-takovskog kraja u Gornjem Milanovcu.
Ona navodi da je za april 2025. godine planirana izložba posvećena 160-godišnjici arheoloških istraživanja na planini Rudnik, kada će pored predmeta iz Muzeja rudničko-takovskog kraja biti izloženi i predmeti iz Narodnog muzeja Srbije, Narodnih muzeja u Aranđelovcu, Čačku i Kragujevcu i privatnih kolekcionara.
Kovnica kralja Dragutina
Planina Rudnik predstavlja izvanredno svedočanstvo i simbol privrednog uspona srednjovekovne Srbije. Iz bogatih rudnih žila stizalo je srebro, olovo i bakar, koje je omogućavalo značajne prihode vladaru.
Vrlo brzo nakon početka eksploatacije rude u Srbiji u srednjem veku započeto je kovanje novca. Nakon Brskova, druga kovnica novca otvorena je na Rudniku. O rudničkoj kovnici saznajemo posredno iz istorijskog izvora iz 1303. godine, koji pored brskovskih dinara pominje postojanje i onih iz drugih delova zemlje. Numizmatičari smatraju da je još pre 720 godina postojala kovnica novca na Rudniku koja je tada pripadala kralju Dragutinu, kaže Ana Cicović.
