(Ne) budi vouk!

Vouk kultura (engl. woke, probuđen, termin nastao unutar afroameričke zajednice, odnosio se na budnost prema sistemskoj diskriminaciji Afroamerikanaca) više je od kulturnog fenomena. Tokom protekle decenije, vouk je postao označitelj za širok raspon društvenih pitanja: feminizma, LGBTQ zajednice, marginalizovanih zajednica, imigracije i klimatskih promena. Istovremeno s tim postao je i simbol globalnog kulturnog rata. U atmosferi dubokih podela – između progresivista i konzervativaca, sekularista i teokrata, kao i između različitih etničkih i rodnih identiteta – vouk kultura dobija kontroverzni status: njeni zagovornici, boreći se za pravdu i slobodu, istovremeno podstiču dalju polarizaciju unutar društava.

Jedan od upadljivijih primera voukizmom podstaknute polarizacije društva jeste uklanjanje spomenika širom sveta. U Americi su uklonjeni spomenici konfederativnim liderima poput Roberta Edvarda Lija (1807–1870), simbola rasizma, što je pokrenulo žustre političke debate. Spomenik Kristiforu Kolumbu (1451–1506) oštetili su protestanti u Bostonu, a u Mineapolisu je sklonjen zbog Kolumbove povezanosti sa kolonijalizmom i nasiljem prema starosedeocima. U Velikoj Britaniji statua Edvarda Kolstona (1636–1721), trgovca robljem, srušena je i bačena u luku u Bristolu tokom protesta 2020. godine, dok su u Belgiji uklonjene statue kralja Leopolda Drugog (1835–1909) zbog masovnih zločina u kolonijalnom Kongu za vreme njegove vladavine. Kritičari navedenih akcija tvrde da se skrnavljenjem i uništavanjem spomenika briše istorija, dok njihovi zagovornici odgovaraju da je reč o razotkrivanju tlačitelja i zločinaca te su kazne opravdane.

Voukizam ima osnove u kritičkim teorijama koje su se razvijale pod uticajem neomarksizma i drugih savremenih intelektualnih tokova od sredine 20. veka do danas. Među njima su Frankfurtska škola (T. Adorno, M. Horkhajmer i H. Markuze), poststrukturalizam (Ž. Derida, M. Fuko), teorije o identitetu i intersekcionalnosti (Kimberli Krenšo), kritička rasna teorija (Derik Bel, Ričard Delgado) i kvir teorija (Džudit Batler). Sve one značajno informišu voukizam, odnosno pružaju mu teorijski okvir za razumevanje pa onda i osporavanje društvenih nejednakosti i opresivnih struktura moći.

Kultura zatvaranja

O navedenom svedoče brojni primeri iz političkog i umetničkog spektra kao i iz popularne kulture. Proglašena gubitnica na minulim predsedničkim izborima u Sjedinjenim Američkim Državama, demokratska kandidatkinja Kamala Haris, poziva na buđenje i zalaže se za borbu protiv rasizma, rodnu ravnopravnost i jednaka prava za manjine. Kroz svoj politički rad, Harisova se oslanja na principe usko povezane sa teorijama koje je razvila Kimberli Krenšo. Američka književnica Toni Morison (1931–2019) u svojim romanima Voljena i Milosrđe pribegava voukističkim impulsima u borbi protiv rasizma i kolonijalnih trauma podupirući ih kritičkom rasnom i teorijom intersekcionalnosti kako bi artikulisala ideju da su rasni i rodni identitet kao i društvena klasa bitno formirali tragično životno iskustvo Afroamerikanaca. Umetnici iz sveta popularne kulture intenzivnije su pribegli voukističkom diskursu, poput reditelja Džordana Pila u filmu Beži! (2017). U njemu se u satiričnom tonu naglašavaju teme rasizma, postkolonijalnih trauma i kulturne aproprijacije, kroz prizmu kritičke rasne teorije i marksističkog pristupa rasnoj borbi. Muzička zvezda Bijonse, koja je podržala Kamalu Haris na predsedničkim izborima, i pristalica pokreta „Black Lives Matter”, u albumu Lemonade (2016), koji je prevashodno ličan, služi se voukističkim diskursom kroz teme roda i rasizma i podriva dominantna rasistička uverenja o afroameričkoj zajednici u savremenom društvu.

Naporedo sa aktivizmom probuđenih pojedinaca, društvene mreže i haštag kampanje postale su ključni mediji za proširivanje delovanja vouk kulture u borbi protiv policijske brutalnosti, sistemskog rasizma, seksizma, rodne nejednakosti i seksualnog nasilja. Primeri kao što su pokreti #BlackLivesMatter i #MeToo transformisali su pristup borbi za prava i slobodu ugnjetenih oslanjajući se na kritičke teorije rase, feminističke teorije i poststrukturalistički pristup.

Na društvenim mrežama zagovornici vouk kulture izraženo su promovisali inkluziju i osećaj društvene odgovornosti, ali je neretko ishod te borbe u radikalnoj političkoj korektnosti i kulturi zatvaranja, što izaziva kontroverze zbog ograničavanja slobode izražavanja ili davanja prednosti simboličkim gestovima nad suštinskim promenama.

Iako je vouk kultura u biti proizašla iz progresivnih levih ideja, ona se sada gromoglasno kritikuje sa različitih ideoloških pozicija. Američka filozofkinja Suzan Nejman u svojoj knjizi Left is not Woke (Polity Press, 2023) ukazuje na suštinski problem vouk kulture: uprkos plemenitim namerama, ona se odvaja od levičarskog univerzalizma i pretvara u plemensku politiku, usredsređujući se na manjine nauštrb ideje opšteg dobra. Turski teoretičar Umut Ozkirimli u knjizi Cancelled: the Left Way Back from Woke (Polity Press, 2023), iako hvali uspehe pokreta poput „Black Lives Matter”, kritikuje voukizam kao iskrivljenje izvorne levičarske ideje solidarnosti. On upoređuje kulturu zatvaranja sa socijalnom smrću, nalazeći paralele voukizma sa ekstremnim ideologijama poput staljinizma. Ozkirimli kulturu zatvaranja opisuje kao moderni gulag, gde se ljudi osuđuju na društvenu smrt zbog svojih stavova, bez mogućnosti za oproštaj ili preobražaj. Levica, po turskom teoretičaru, mora da se izbavi iz kandži voukizma kako bi uopšte bila u stanju da se suoči sa svojim stvarnim neprijateljem (desnicom).

Sa desnih pozicija voukizam se pak kritikuje kao pretnja tradicionalnim vrednostima, patrijarhalnom poretku, kao i zbog rigidnih obračunavanja sa ličnostima iz bliže i dalje prošlosti i njihovim stavovima koji se u dato vreme nisu smatrali problematičnim.

Probuđeni i snevači

Ultradesnica pak koristi antivouk termin za napad na politike identiteta, ekološke pokrete uopšte, odnosno diktaturu političke korektnosti koja obuhvata rodnu ideologiju, gej lobije i sve što se odnosi na kvir. Jedan od recentnijih primera napada pristalica desnog spektra na vouk kulturu jeste povodom filma Barbi (r. Greta Gervig, 2023), u kome je radikalna politička korektnost tobože dovela do demonizovanja muškaraca. Ilon Mask, genijalni inovator i preduzetnik, mecena Donalda Trampa, novoizabranog predsednika Sjedinjenih Američkih Država koji dolazi iz republikanskog tabora, oštar je kritičar vouk kulture smatrajući je antinaučnom, beskorisnom, neretko oportunom, poput korporativnog voukizma, odnosno virusom koji razara zapadnu kulturu. Preuzevši Tviter, platformu koja je omogućila intenzivnije promovisanje vouk kulture, Mask je uveo nove uslove: ukinuo je sva pravila koja su u funkciji političke korektnosti i proglasio Iks (nekadašnji Tviter) platformom apsolutne slobode govora, što je jednako podložno kritičkoj analizi.

Napadnut i s levih i s desnih pozicija, voukizam manje svedoči o sopstvenoj vitalnosti i otpornosti, a mnogo više o opasnostima koje vrebaju na pragu naše savremenosti. Teoretičarka Nejman vouk kulturu više ne smatra levičarskom jer ona borbu za pravdu svodi na princip tribalizma, fokusirajući se na interese jedne grupe. Ovaj pristup stvara rizik od novog oblika dominacije jer zanemaruje univerzalnu ideju solidarnosti i zajedničke odgovornosti u društvu. Na kraju knjige Left is not Woke Nejmanova izražava zebnju da delovanje vouk kulture postaje i opasno i ukazuje na mogućnosti ponavljanja scenarija iz Nemačke 1933. godine, kada su nacisti došli na vlast ne tako što su pobedili demokratskom većinom već zahvaljujući unutrašnjim sukobima među različitim levim grupama, od kojih su sve smatrale da su njihova prezrivost pa i mržnja prema drugima opravdane.

Ostaje da se vidi ko su zaista oni koji su probuđeni, a ko su snevači na samom rubu radikalnih društvenih promena i provalija.