Pre tačno sto pedeset godina (22. juna), upokojio se Ilija Garašanin, jedan od najznamenitijih srpskih državnika 19. stoleća. Politiku Kneževine i Kraljevine Srbije u 19. i početkom 20. veka obeležila su svojim delovanjem trojica državnika – Ilija Garašanin, Jovan Ristić i Nikola Pašić. Dosadašnja istoriografija najviše pažnje posvetila je životu i delu poslednjeg, a u novije vreme svetlost dana ugledala je i biografija Jovana Ristića. Ličnost i delo Ilije Garašanina bili su predmet proučavanja u istoriografiji. Najveći doprinos tome dao je srpski istoričar Dragoslav Stranjaković, koji je pre mnogo decenija napisao prvu Garašaninovu biografiju, na kojoj je, najvećim delom, zasnovan i životopis Ilije Garašanina iz pera američkog istoričara Dejvida Makenzija.

Sto pedeset godina od Garašaninove smrti poslužilo je kao povod da se stručnoj i široj javnosti napokon predstave novi istraživački rezultati koje se odnose na život i delo ove znamenite istorijske ličnosti. U izdanju Narodnog muzeja u Aranđelovcu ovih dana objavljena je monografija Ilija Garašanin (1812–1874) – velikan srpske zemlje, uredila S. Rajić, str. 604. Reč je o kolektivnom naučnom delu koje su napisali profesori sa Katedre za istoriju srpskog naroda Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, na čelu sa šefom katedre prof. dr Suzanom Rajić, koja je ujedno i urednik ove monografije. Autori su na jednom mestu uspešno predstavili kako državničku, političku i nacionalnu delatnost Ilije Garašanina, tako i privatni život, napore i teškoće, zasluge i poricanja ove znamenite ličnosti.

Knjiga donosi do sada najpregledniji prikaz Garašaninovog života i dela, uzimajući u obzir ranija naučna saznanja, ali i iznoseći mnoge nepoznate podatke iz njegovog života i rada. Preispitana je njegova uloga u ključnim događajima u unutrašnjoj, spoljnoj i nacionalnoj politici od kraja tridesetih do kraja šezdesetih godina 19. veka. Budući da je Garašaninovom Načertaniju, najznačajnijem planu o budućnosti srpske države na Balkanskom poluostrvu, u srpskoj istoriografiji posvećena posebna monografija prof. dr Radoša Ljušića – Knjiga o Načertaniju. Nacionalni i državni program Kneževine Srbije (1844), autori se time nisu bavili. Kako su sami istakli u Predgovoru, njihova monografija i Knjiga o Načertaniju predstavljaju „istraživačku i naučnu celinu – o nacionalnom planu i njegovom autoru”.

Stvarne i lažne patriote

Monografija koja prikazuje Garašaninov životni put od rane mladosti, preko činovničkih do najviših državnih pozicija i, na kraju, do „sumraka” i smrti, rezultat je rada šest profesora sa navedene katedre. Čitaoce u knjigu uvodi poglavlje iz pera doc. dr Uroša Šešuma posvećeno poreklu, mladosti, obrazovanju i prvim činovničkim dužnostima Ilije Garašanina, s naglaskom na uspon njegove porodice zahvaljujući vezama s knezom Milošem. Druga celina, autora doc. dr Aleksandra M. Savića, posvećena je ulozi porodice Garašanin u prelomnim godinama nakon abdikacije kneza Miloša i za vreme prve vladavine kneza Mihaila (1839–1842), te Garašaninovom radu na srpskoj spoljnoj, unutrašnjoj i nacionalnoj politici, sve do početka 1859. godine. O Garašaninu, kao prvom saradniku kneza Mihaila tokom njegove druge vladavine (1860–1868), te poslednjim godinama i smrti, pažnju je posvetio prof. dr Danko Leovac. Prof. dr Čedomir Antić analizira poglede britanske i francuske diplomatije na ulogu Ilije Garašanina u previranjima izazvanim Istočnim pitanjem. Kako je jedan od osnovnih ciljeva Garašaninove politike bilo oslobođenje srpskog naroda od osmanske vlasti, znatan deo njegove političke delatnosti bio je posvećen organizovanju obaveštajne službe na prostoru Osmanskog carstva u cilju prikupljanja podataka o prilikama i merama koje je trebalo preduzeti. Upravo to pitanje – organizacija i struktura obaveštajne mreže nastale Garašaninovim zalaganjem, uz ukazivanje na planove o podizanju ustanaka – osvetlio je prof. dr Miloš Jagodić. Poslednje poglavlje u monografiji posvećeno je „teretu očevog nasleđa”, odnosno počecima političke karijere Milutina Garašanina, Ilijinog mlađeg sina.

Uspon porodice Garašanin u trgovini, ostvaren simbiozom interesa kneza Miloša i svih Garašanina, doneo im je, osim bogaćenja, i posebno mesto u političkom životu Srbije. Bez ortačkih, trgovačkih i prijateljskih odnosa sa vladarem, članovi porodice ne bi mogli uspešno da posluju, niti da napreduju u državnoj službi. Tokom prve vladavine kneza Miloša Obrenovića (1815–1839) i mladi Ilija započinje svoju činovničku službu, u pogodnom ambijentu u kojem je konsolidovana finansijska i politička moć njegove porodice.

Sa tih pozicija Ilija Garašanin otpočinje uspešnu karijeru, kidajući ubrzo porodične veze sa Obrenovićima. Od 1839. do 1859. godine njegova uloga u unutrašnjoj i spoljnoj politici Kneževine Srbije naglo raste. Kao ministar unutrašnjih dela u periodu od 1843. do 1852. godine, našao se u važnim i rizičnim zbivanjima izazvanim evropskim revolucijama 1848/1849. Sukob sa ruskom i austrijskom diplomatijom, kao i razlozi koji su doveli do njegovog udaljavanja s ministarske dužnosti predstavljaju važan stepenik ka državničkom, a ne uskopolitičkom delovanju ove istorijske ličnosti. Ilija Garašanin je imao veštine da podjednako uspešno deluje i na političkoj sceni, ali i iz njene senke. To dokazuju događaji u kojima je nesporna njegova uloga u zaveri protiv kneza Aleksandra Karađorđevića, te svrgavanju ovog vladara s prestola.

Za dve decenije rada Ilija Garašanin je učestvovao u tri smene na srpskom prestolu, potpomažući najpre pad Obrenovića 1839. i 1842, a zatim i Karađorđevića 1858. godine. Otuda i njegova strepnja pred povratak kneza Miloša u Srbiju 1859, posle skupštinske odluke o restauraciji Obrenovića. Stari knez mu nikada nije oprostio „izdaju” i revnosno zauzimanje na suzbijanju svih akcija Obrenovića u cilju povratka na presto. Preko toga je, međutim, prešao knez Mihailo koji je 1860. nasledio presto posle očeve smrti. Postao je glavni saradnik kneza za vreme njegove druge vladavine (1860–1868), uloživši svoje bogato iskustvo na ostvarenju ciljeva srpske spoljne i nacionalne politike. Na tom putu, glavno je njegovo angažovanje na stvaranju balkanskog saveza u cilju oslobođenja srpskog i ostalih balkanskih naroda od osmanske vlasti.

Stupavši na novu dužnost Ilija Garašanin je zapisao:

„Ja upravo ne znam čemu služe sve te partaje i šta bi one htele. Oćedu slobode, a tako postupaju kako da nikad ne bude. Ako se redom ide, biće slobode, a ako se preskače, nestaće i ona što postoji. A videli smo te naše slobodnjake u punoj snazi, koji nas nimalo nisu zadojili s njinim slobodnjačkim ideama. Apsovi, gvožđe, batine, to je bio simvol te slobode.”

Politički nazori ovog državnika oslikavaju se i u njegovim stavovima da „po nesreći, Srbi se o slobodi brinu i govore dok se vlasti dočepaju, a kako to bude, onda nerado više čuju tu reč sloboda”. Na ovo on ironično nastavlja, dodajući da je vreme da se i Srbi jednom obaveste da je badava o slobodi brinuti dok joj se dobar i tvrd temelj ne osigura, a to samo „u dobroj slozi” može biti učinjeno. Za takve nazore je napadan i kritikovan od strane mlade srpske inteligencije, liberalno orijentisane.

Još zanimljivije su njegove opaske o stvarnim i lažnim srpskim patriotama. On kaže: „Svi su patrioti i krive druge što i oni nisu onakvi... spomen slobode narodne prešao je već u bezobrazluk. Na tome ceo svet jaše, a u srcu to niko ne nosi.”

Badava sve ako se delom ne zasvedoči

Drugi bitan segment predstavlja Garašaninova delatnost na realizaciji ciljeva zacrtanih u Načertaniju. Izvorno utemeljena analiza okolnosti nastanka i delovanja obaveštajne mreže agenata u Osmanskom carstvu, s ciljem prikupljanja podataka radi pripreme opšteg ustanka protiv osmanske vlasti na Balkanu, nedvosmisleno potvrđuje da je pored „mirnog” odumiranja Carstva i postupnog uvećanja teritorija srpske države na njegov račun, Ilija Garašanin stvarao osnove i za realizacije nacionalnog i državnog programa u mogućim revolucionarnim događajima. Mreža agenata stvorena pod njegovim vođstvom sredinom četrdesetih godina, postojala je do 1855; zatim je obnovljena 1862. i opstala je do 1877. godine, nadživevši svog idejnog tvorca. Osnovni cilj nastanka tajne organizacije nije ostvaren iz brojnih razloga, između ostalih, i usled udaljavanja Garašanina s važne pozicije predsednika vlade (1867), te zbog novih potresa na srpskom prestolu do kojih je došlo ubistvom kneza Mihaila i stupanjem na scenu novih vlastodržaca u liku Jovana Ristića i Milivoja Petrovića Blaznavca.

Stradanja porodice Garašanin u vreme žestokih dinastičkih obračuna tokom četrdesetih i pedesetih godina 19. veka nisu predstavljala usamljenu pojavu u Srbiji polovinom 19. veka. Borbe za presto i vlast izazvale su brojne anomalije u političkom i društvenom životu mlade srpske države. Događalo se neretko da pripadnici jedne generacije više puta budu u teškim okovima ili osuđeni na smrt kao učesnici dinastičkih buna, zavera, prevrata, a u međuvremenu da se pozicioniraju na najvišim državnim položajima. Cvetko Rajović, koji je skidan s vešala i dostizao do položaja ministra, predsednika vlade, sudije, čak i predsednika najviše sudske instance Kasacije, samo je jedan od primera navedenih događaja.

Žrtve za ustavne slobode

Ilija Garašanin je, međutim, uspeo da preživi mnoge državne prevrate i zavere toga doba bez kazamata i okova. Radio je s trojicom vladara iz obe dinastije, Obrenovića i Karađorđevića. Sećanja na „pale glave” dvojice Garašana, oca i brata Milutina i Luke, u doba žestih okršaja u Vučićevoj buni 1842, preobraćene su u porodičnoj tradiciji kao žrtve „za ustavne slobode i napredak”.

O tim glavnim, ali i mnogim drugim naučnim pitanjima kojima se bavi monografija Ilija Garašanin (1812–1874) – velikan srpske zemlje preovlađuje stav autora da Ilija Garašanin spada u red retkih srpskih državnika koji su interese države i naroda beskompromisno uvek stavljali na prvo mesto. Naglasili su da je njegova politika bila isključivo srpska, a osnovni cilj bavljenja politikom bila je ne lična korist, već dobrobit države. Do poslednjeg dana državne službe Ilija Garašanin je ispoljavao trudoljubivost i predanost u svemu što je radio. Svoju decu i sve oko sebe neprestano je opominjao da se ništa ne može učiniti ako se ne radi i danju i noću. „Kave i duvana nije znao koliko mu je dosta”, zabeležili su njegovi savremenici, koji su se i divili i čudili ovom čoveku, uzimajući ga za „primer vrednoće i strašilo oštrine u poslu”.

Pažnji čitalaca preporučujemo knjigu Ilija Garašanin (1812–1874) – velikan srpske zemlje, izvorno utemeljenu, savremenu, bogato ilustrovanu, s rodoslovom porodice od Ilijinog oca Hadži Milutina Savića Garašanina pa sve do današnjih potomaka. Naučno uravnoteženo u svim svojim segmentima, ovo delo će, uvereni smo, korisno poslužiti za dalje bavljenje mnogim važnim pitanjima koja se ne tiču samo naučnog domena, već znatno šireg identitetskog konteksta srpskog naroda koji, generalno, tako malo poznajemo.

Autor je naučni saradnik, 

Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu