Najmlađa prestonica Balkana
Grad gostoljubivih i srdačnih ljudi, burne istorije na večnoj razmeđi civilizacija, danas je moderan i dinamičan, istinski centar Republike Srpske
Ulice pune zelenila, parkovi, čistoća na kojoj bi pozavideli i mnogi zapadnoevropski gradovi, bogato kulturno nasleđe, nadaleko poznati ćevapi, sadržajan noćni život...
Ovo su samo neki od utisaka koje posetioci mogu da ponesu iz Banjaluke. Ipak, ono po čemu se glavni grad Republike Srpske i drugi po veličini i značaju grad u Bosni i Hercegovini najviše pamti jesu ljudi – gostoljubivi, srdačni i otvoreni prema svakome. To je i glavni razlog što je Banjaluka, mada je u proteklim decenijama usled tragičnih događaja na ovim prostorima umnogome promenila strukturu stanovništva, sačuvala svoj duh i „komšijsku” prisnost po kojoj je poznata.
Banja Luka ili Banjaluka – jer pravilno je i jedno i drugo, pa se Banjalučani ponekad šale da su jedini grad koji ima dva naziva – u užem gradskom području ima prema poslednjem popisu iz 2013. nešto više od 135.000 stanovnika. S okolinom broji oko dvesta hiljada stanovnika, tako da je najveći grad Republike Srpske i njen administrativni, društveni, obrazovni i kulturni centar.
Povoljan položaj i dobra povezanost
Od Beograda je udaljena 332, od Sarajeva 195, a od Zagreba 187 kilometara. Takav povoljan položaj, a ni more nije daleko, omogućio joj je dobru povezanost s glavnim centrima bivše Jugoslavije. I mada su deo Bosne i Hercegovine, većina Banjalučana ne krije da je u „duhovnom” smislu najviše povezana i upućena na – Srbiju.
Do Banjaluke se iz Beograda može stići iz dva pravca. Prvi je, auto-putem preko Hrvatske, a drugi, popularnim koridorom kroz Bosnu. Autobusima, prvim pravcem treba oko pet i po, a drugim oko sedam sati, mada dužina putovanja umnogome zavisi od čekanja na granici. Zbog toga je u planu izgradnja auto-puta preko Bijeljine i Brčkog koji će umnogome skratiti putovanje i ovaj deo Republike Srpske još više približiti Srbiji. Naravno, do Banjaluke se lako može doći i avionom, a let traje oko 40 minuta.
Banjaluka ima bogato istorijsko, kulturno i versko nasleđe. Ono se može podeliti u nekoliko etapa. Prva je iz osmanskog perioda, koja je trajala oko četiri veka. Najpoznatiji spomenik iz vremena kada su ovi krajevi bili pod Turcima je tvrđava Kastel na obali Vrbasa, sagrađena u 16. veku, u vreme kada je mesto postalo sedište bosanskog sandžaka. Kastel se razvijao tokom 17. i 18. veka da bi u 19. veku, kao i većina sličnih utvrđenja, izgubio na značaju. Danas je tvrđava jedno od omiljenih izletišta Banjalučana. Tamo se nalazi Ljetnja pozornica, igrališta za decu, brojni restorani (od kojih su neki na splavovima) kao i Zavod za zaštitu kulturnog, istorijskog i prirodnog nasleđa Republike Srpske.
Tokom letnjih meseci na Kastelu se održavaju koncerti i festivali, po kojima je ovaj grad čuven, pa do duboko u noć odatle „trešti” muzika.
Drugi poznati spomenik iz osmanskog perioda je
Ferhat-pašina džamija, poznata i kao Ferhadija. Izgrađena je 1579. godine od otkupnine koju je Ferhat-paša Sokolović dobio za „glavu” Herberta Turjaškog. Podignuta je u klasičnom osmanskom stilu, bila srušena tokom rata u Bosni i Hercegovini, ali je kasnije obnovljena.
Ipak, svoj najveći razvoj Banjaluka doživela je u vreme Jugoslavije. Između dva rata bila je sedište Vrbaske banovine i tada su podignute zgrade koje su i danas jedan od simbola grada – Banski dvor, Banska uprava, Hipotekarna banka i Narodno pozorište. Smeštene u najstrožem centru grada i dalje imaju važnu ulogu, pa je u zdanju Banske uprave sedište gradonačelnika i Skupštine grada (zato je poznata i kao Gradska palata), a zgrada Banskog dvora je mesto gde se nalaze koncertne dvorane i druge kulturne institucije.
Posle snažnog zemljotresa s epicentrom u samom centru grada 1969. godine, nove stambene zgrade podignute su po najsavremenijim standardima. Najpoznatije su one u naselju Borik, tako da je Banjaluka danas moderan grad, poznata po višespratnicama, stambenim blokovima i bulevarima.
Nažalost, tokom građanskog rata na prostoru Bosne i Hercegovine stradao je veliki broj žitelja Banjaluke. Deo stanovnika je napustio grad, a u njega se doselilo mnogo izbeglica, tako da je struktura stanovništva u značajnoj meri promenjena. Promenili su se i nazivi mnogih ulica, gradskih četvrti i naselja, na koje Banjalučani nisu lako mogli da se naviknu. Ipak, Banjaluka danas nastoji da taj težak period ostavi iza sebe. Na svakom koraku se nešto gradi i podiže, to je i grad mladih, važan univerzitetski centar, tako da u nju, zbog školovanja, dolaze mladi iz svih delova Republike Srpske.
Valjda zbog velikog broja mladih i turista, Banjaluka je poznata i po zanimljivom noćnom životu u kojem ima mesta za ljubitelje svih ukusa – od „tvrdih” rokera do narodnjaka. U toplim noćima, kojih je ove jeseni bilo mnogo, bašte kafića, posebno vikendom, bile su pune do „sitnih” sati, a sa svih mesta, kao na nekoj velikoj pozornici, odjekivala je muzika. Glavna – Ulica kralja Petra vikendom postaje pešačka zona, što ne stvara mnogo problema u saobraćaju. Gužvi ima, ali ni nalik beogradskim, pa se s jednog na drugi kraj grada može stići relativno brzo. Gradski prevoz, u koji je uključeno nekoliko prevoznika, solidno je organizovan, a čine ga 23 gradske linije. Cena karte za jednu vožnju je 2,3 marke, dnevna karta je 7,1 marku, a mesečna za zaposlene 78 maraka (za jednu marku može se dobiti oko 0,5 evra odnosno oko 60 dinara).
Cene slične beogradskim
Kad smo kod cena, može se reći da su one po kafićima i restoranima slične ili nešto niže u odnosu na beogradske, što je, imajući u vidu ne baš dobar standard građana, za većinu skupo. Ipak, to se ne odražava na njihovu, gotovo uvek dobru posećenost. Restorana ima mnogo, s najrazličitijim kuhinjama, ali gde god da se dođe neizostavno je probati čuveni banjalučki ćevap.
Banjalučani i njihovi gosti, koji vole da vikend provedu u prirodi, odlaze u neki od brojnih parkova. Najpoznatiji je prozvan po Mladenu Stanojeviću, lekaru i humanisti, koji je stradao tokom Drugog svetskog rata, ali ima ih u svim delovima grada, zbog čega je Banjaluka poznata kao grad zelenila.
S dolaskom hladnijeg vremena odmor u prirodi zamenila je i „šetnja” po modernim tržnim centrima, koji ni u Banjaluci ne manjkaju.
Gospodska ulica
Kada je Banjaluka 1878. godine ušla u sastav Austrougarske, grad je počeo da dobija evropski izgled. Krajem 19. veka nastala je čuvena Gospodska ulica, s uglavnom jednospratnim i dvospratnim zgradama građenim u renesansnom stilu. Ova ulica i danas je srce grada i glavna banjalučka „štrafta”, s bankama, radnjama poznatih modnih brendova, restoranima, uličnim sviračima. I dalje važi pravilo: ako se Banjalučani negde mogu sresti – to je sigurno u Gospodskoj. U austrougarsko vreme napravljena je i zgrada Železničke stanice, u kojoj je danas smešten Muzej savremene umetnosti.
Palata Republike
Nekadašnja zgrada Hipotekarne banke danas je Palata Republike, jer je tu od 2008. godine sedište predsednika Republike Srpske. U blizini pred Drugi svetski rat bila je podignuta i Crkva Svete Trojice, osveštana na Spasovdan 1939. Srušile su je ustaše tokom Drugog svetskog rata, kada je Banjaluka bila u sastavu NDH. Na tom mestu 1993. godine počela je izgradnja Hrama Hrista Spasitelja, koji je završen i osveštan na Spasovdan 2009. godine.
