U čije ime i za čije dobro
Ako bismo rad trojice velikana posmatrali kao izgradnju kuće, Dositej Obradović donosi plan i postavlja temelj, Vuk Karadžić gradi čvrste zidove i krov (jezik i nacionalni identitet), a Vasa Pelagić traži da se unutrašnjost te kuće uredi na potpuno jednak i pravedan način
U ovim teškim vremenima, koja deluju kao ogromno bespuće, ima li narod Srbije nekome da se okrene i nađe put? Naravno da ima. To su tri gorostasa srpske istorije i kulture koji, do današnjih dana, zrače dragocenu energiju i pružaju jasne odgovore. Mi, kao narod i država, možemo da se smatramo za srećnike kada shvatimo da su ta tri velikana i danas i te kako relevantna. A povrh svega, konkretni su i sigurni. U njih, bez dileme, možemo da se pouzdamo kao u nosioce onoga što nam je danas potrebno, a što nismo u stanju da izrazimo, konkretizujemo, realizujemo. Ta tri čoveka su za ovaj narod uvek bila tu. I biće tu u dalekoj budućnosti. A oni su Dositej Obradović, Vuk Karadžić i Vasa Pelagić. Siguran sam, posle ovog pregleda, mnogi će moći jasnije da sagledaju šta nam je činiti.
Dositej Obradović (1739–1811) prosvetitelj je i „otac moderne srpske kulture”. Njegov ključni doprinos je u tome što je uveo prosvećeni razum i narodni jezik u kulturu. Crkvena kultura u tom vremenu dominira i koristi se crkvenoslovenskim, a Dositej započinje promociju narodnog jezika, i to u štokavskom narečju. Tako prosvetu čini dostupnom širokim narodnim masama. Njegova filozofija je – racionalizam, prosvetiteljstvo, kosmopolitizam. Veruje u moć obrazovanja, kritičkog uma i moralnog napretka pojedinca i nacije. On je praktičan pedagog. Prvi je ministar prosvete u Srbiji. Njegov rad omogućava da se znanje i ideje evropskog prosvetiteljstva prenesu i unesu u srpski narod. Osniva Veliku školu u Beogradu, preteču današnjeg Beogradskog univerziteta. Moglo bi se reći – on je srpski ekvivalent Johanu Gotfridu Herderu, koji, takođe, stavlja naglasak na narodni jezik i duh. Kao pedagog, nosi nešto od onoga što radi Johan Hajnrih Pestaloci. Dakle, potpuno u skladu sa evropskim vremenom i potrebama naroda.
Početak, sredina i kraj
Vuk Stefanović Karadžić (1787–1864), revolucionar jezika i kulture čiji je ključni doprinos, to dobro znamo, stvaranje standardnog srpskog književnog jezika na principu „jedan glas – jedno slovo”. Njegova reforma je revolucionarna i sistematična. Uvodi fonetski pravopis, reformiše ćirilicu, sakuplja ogromno blago narodne književnosti (pesme, poslovice itd.). Njegova filozofska pozicija je – romantičarski nacionalizam. Veruje da je jezik suština nacije, a narodne pesme i običaji izraz njenog genija. Njegov rad je i politički jer, kroz standardizaciju jezika, ojačava srpski nacionalni identitet. On ima najdublji i najtrajniji uticaj na srpsku kulturu. Njegov jezički model definiše savremeni srpski jezik i postavlja temelje za kasniju jugoslovensku jezičku standardizaciju. Bez Vuka, savremeni srpski jezik ne bi postojao u ovom obliku. U evropskim okvirima podseća na Jakoba Grima, koji je filolog i sakupljač narodnog blaga, i Ljudevita Gaja, koji uvodi jezičke standarde u hrvatski jezik.
Vasa Pelagić (1838–1899) neumorni je socijalni i politički revolucionar, prosvetitelj, pisac i narodni lekar. Njegov ključni doprinos je kapitalno enciklopedijsko delo „Narodni učitelj”, koje već u prvom izdanju, godine 1879, dostiže za to vreme neverovatan tiraž od 12.000 primeraka. Do današnjeg dana ono je aktuelan i neprocenjiv oslonac za svakoga kome su potrebni zdravlje, razum i snaga. Pelagić je radikalni prosvetitelj i unosilac socijalističkih ideja u Bosnu, ali i šire. Dok Dositej i Vuk rade na kulturnim temeljima, Pelagić ide dalje, traži društvenu i ekonomsku revoluciju. Uz radikalno prosvetiteljstvo, njegova filozofija je utopijski socijalizam i anarhizam. Fokus mu je na pravdi, jednakosti, obrazovanju masa i rušenju nasleđenog društvenog poretka, u prvom redu carstava i crkvene hijerarhije. Njegov uticaj i autoritet narodnog lekara i prosvetitelja u generacijama Srba nemerljiv je i jedinstven. U politici, njegov uticaj je inspirativan i revolucionaran. U poređenju sa Vukom i Dositejem, njegovo delo je manje institucionalno, ali je, svakako, besmrtno. Vasa Pelagić je „glas koji viče u pustinji”, u okrutnim uslovima osmanskog i austrougarskog režima. On utemeljava tradiciju radikalne socijalne misli u regionu i do kraja života, koji je dočekao u Požarevačkom zatvoru, za nju se bori. Pelagić je srpsko-bosanska verzija Nikolaja Černiševskog ili Ferdinanda Lasala – socijalistički agitator i prosvetitelj masa.
Putevi i dela ova tri velikana mogu se sagledati i kao početak, sredina i kraj jednog veoma važnog procesa. Dositej ustanovljava savremenu srpsku kulturu uvođenjem narodnog jezika i prosvetiteljskog uma. Vuk je središnja tačka – sistematizuje i unosi revoluciju u ono što Dositej započinje. On naciji dariva kulturu sećanja i najmoćnije oruđe – standardizovani jezik. Pelagić predstavlja radikalni ishod prosvetiteljske tradicije jer daje odgovor na pitanje: „Šta sad, kada narod postane svestan sebe i dobije svoj jezik? Kako da se organizuje društvo da bude pravedno?” On pomera fokus sa kulture na socijalnu pravdu. Uticaj Dositeja i Vuka, kroz jezičku standardizaciju, direktno i nesporno oblikuje srpsku, a potom i hrvatsku, crnogorsku i bosansku kulturu. Oni su ključni za formiranje jugoslovenske ideje na kulturnom planu. Pelagićev politički uticaj je najjači u Bosni i Hercegovini (gde osniva škole i časopise) i među radikalnom omladinom i socijalističkim krugovima širom regiona. On je most između srpske prosvetiteljske tradicije i širih regionalnih socijalističkih i radničkih pokreta. Njegov prosvetiteljski uticaj je trajan i, kroz „Narodnog učitelja”, prisutan u svakom kraju planete gde se govori srpski jezik.
Zajednička nit je to što su sva trojica reformatori i pobunjenici protiv ustaljenog poretka svog vremena, koji je i crkveno-srednjovekovni, i koji, zasnovan na političkoj tiraniji, nekritički preuzima strane obrasce. Sva trojica veruju u oslobođenje kroz obrazovanje i znanje. Ako bismo njihov rad posmatrali kao izgradnju kuće, Dositej Obradović donosi plan i postavlja temelj. Vuk Karadžić gradi čvrste zidove i krov (jezik i nacionalni identitet), a Vasa Pelagić traži da se unutrašnjost te kuće uredi na potpuno jednak i pravedan način, što izaziva i ljuti one koji su se, na juriš, već smestili u tu kuću.
Postskriptum
Za srpsku i regionalnu kulturu, Vuk Karadžić ima najdirektniji i neosporiv uticaj, jer je njegov jezik danas naš svakodnevni alat. Dositej je neophodan prethodnik, bez koga Vuk ne bi mogao tako uspešno da deluje. Pelagić pak predstavlja važnu, buntovničku stranu te tradicije koja utiče na političku i socijalnu misao, podsećajući da prosvetiteljski projekt nije završen samo stvaranjem nacije, već zahteva i stalno pitanje: „U čije ime i za čije dobro?”
Kao postskriptum, ali i kao naznaka odgovora, evo jednog citata iz Pelagićevog „Narodnog učitelja”: „Nužno je da svaki naučnik i književnik, da svaki nastavnik, novinar, a naročito gospoda estetičari koji govore i pišu o važnosti estetike, velimo, nužno je i neophodno da svi ti umni radnici ukupno sa telesnim trudbenicima, ozbiljski posluju na tom, da obaveste narode o tome, da je sadašnji način [crkvenog] školovanja i sadašnji državni red i poredak [tiranija] glavni uzrok skoro svakom bolovanju i malaksavanju; svakoj nepravdi i prevari; svakoj pokvarenosti i gluposti, svakoj omrazi, krađi i buni; pa zbog toga da je životna potreba da narod ukine sav taj nakaradni i kužni društveni red i poredak, pa umesto njega da uredi i sve njegove odnose društvene, po nauci novih ljudi i nove nauke – socijalizma, koji ništa drugo ne traži, nego samo to da se celo društvo uredi prema zahtevima nauke o zdravlju i nauke o narodnom blagostanju.”
