Lekar koji osluškuje prošlost

Put dr Zorana Vacića ka istoriji medicine nije bio unapred isplaniran, već se razvijao iz radoznalosti prema profesiji kojoj pripada. Kao student pete godine Stomatološkog fakulteta u Beogradu, na vežbama iz maksilofacijalne hirurgije, susreo se s dr Branom Dimitrijevićem – profesorom koji je, pored lekarskog poziva, nosio i snažan književni dar. Dimitrijević nije bio samo stomatolog, već priznati pisac, pripovedač i romansijer, autor brojnih televizijskih i radio-drama. Takav spoj nauke i kulture ostavio je trajan trag i na mladog Vacića.

S Branom, svojim tadašnjim asistentom, zadržao je dobre odnose i po okončanju studija, ranih osamdesetih godina.

Naše banje otrgao od zaborava

Početkom 2009. godine profesor Brana ga je obavestio da se obnavlja rad Sekcije za istoriju Srpskog lekarskog društva medicine i pozvao ga da se pridruži. Vacić je rado prihvatio poziv i postepeno, kroz istraživanja, izgrađivao svoj naučni profil. Prvo predavanje neobičnog i provokativnog naslova „Ludi Guća zaklao ženu i drugi radovi – medicina u Policijskom glasniku 1897–1914” održao je 2011. Taj nastup označio je početak izuzetno plodnog perioda: do oktobra 2025. godine na skupovima sekcije, kongresima i simpozijumima i sastancima objavio je i izlagao više od dve stotine naučnih i stručnih radova.

Do osnivanja Sekcije za istoriju medicine Srpskog lekarskog društva 1950. godine istraživanja su bila sporadična. Danas je Sekcija jedino mesto u Srbiji gde se sistematski izučava istorija srpske, ali i svetske medicine. Od obnove rada 2009. do danas objavljeno je 28 zbornika i monografija, a na kongresima i simpozijumima predstavljeno 1.350 radova.

Zbog zasluga u izučavanju istorije naše medicine dr Vacić je primljen 2019. za počasnog člana Akademije medicinskih nauka Srpskog lekarskog društva.

U ranoj fazi istraživanja Vacićeva interesovanja bila su usmerena na mineralne vode i razvoj banja u Srbiji. Proučavao je njihov hemijski sastav, medicinsku upotrebu i društveni značaj, vraćajući u kolektivno pamćenje i one banje koje su danas gotovo zaboravljene. Brestovačka, Vrnjačka, Vranjska, Bukovička banja, Sokobanja i Palanački kiseljak postali su teme njegovih radova, kao i banjsko lečenje u 19. i početkom 20. veka. Istovremeno s tim, bavio se biografijama naših istaknutih lekara i proučavao bolesti koje su u tom periodu pogađale Srbiju.

– Ako govorimo o uticaju medicine 19. veka na savremenu medicinu, mora se istaći da je to bilo izuzetno značajno doba srpske medicine, u kojem su udareni temelji moderne medicine u Srbiji, a njeni najvažniji doprinosi vidljivi su i danas – kaže dr Vacić, predsednik Sekcije za istoriju medicine SLD.

Upravo u tom veku stvorene su zdravstvene ustanove, razvijen sistem banjskog lečenja, osnovano Srpsko lekarsko društvo i Srpski Crveni krst, a naši studenti i studentkinje odlazili su na školovanje u vodeće evropske centre. Iako je Medicinski fakultet u Beogradu počeo sradom tek 1920. godine, ideja o njegovom osnivanju nastala je mnogo ranije, u tom burnom i stvaralačkom razdoblju.

Od pre desetak godina Vacić sve intenzivnije istražuje srednjovekovnu medicinu, s posebnim osvrtom na Hilandarski medicinski kodeks. U njegovom fokusu su farmakološki spisi – recepti i traktati o biljnim, mineralnim i životinjskim lekovima. Otišao je i korak dalje, upustio se i u istraživanja evropske srednjovekovne tradicije, ali i izvore islamske medicine. Taj „povratak korenima” odveo ga je još dalje – ka antičkoj grčkoj i rimskoj medicini, kao i ka egipatskoj i sumerskoj tradiciji.

– Najstariji spisi o lekovima i pravnim propisima koji se odnose na medicinsku profesiju nastali su u Mesopotamiji oko 2500. godine pre nove ere – Ploča iz Nipura i Hamurabijev zakonik – upoznaje nas dr Vacić.

Prvi tekstovi o poreklu medicine, shvaćene kao umetnost, zanat ili veština, potiču od starih Grka. U 4. veku pre nove ere, Aristotelov učenik Menon napisao je prikaz razvoja medicine.

Istorija medicine nije marginalna disciplina

Za Vacića istorija medicine nije marginalna disciplina, već ključ za razumevanje čoveka u odnosu prema zdravlju i bolesti. On je sagledava kao deo šire društvene istorije, čiji počeci sežu do najstarijih pisanih tragova u Mesopotamiji. Od Hamurabijevog zakonika i Hipokratskog zbornika, preko prvih udžbenika istorije medicine u 17. veku, do institucionalnog izučavanja u Srbiji u 20. veku.

I danas Vacić ostaje dosledan svojoj osnovnoj strasti – čitanju, pisanju i istraživanju. Radi na novim monografijama, učestvuje u projektima koji povezuju medicinu, kulturu i umetnost i aktivno deluje u okviru Srpskog lekarskog društva. U vremenu ubrzanog zaborava, njegov rad deluje kao još jedno svedočanstvo da istorija medicine nije prošlost, već je itekako utkana i u savremena naučna dostignuća. 

Vino s pelinom

Posebno mesto u Vacićevom opusu zauzima istraživanje vina kao leka. Njegova knjiga „Vino kao lek”, objavljena 2025. godine, rezultat je dugogodišnjeg rada i praćenja upotrebe vina od neolita do savremenog doba. Kroz mit, religiju, kult i medicinu, on pokazuje kako je vino korišćeno kao lekovito sredstvo u različitim civilizacijama, uz detaljnu analizu recepata – od klinastih tablica do Hilandarskog medicinskog kodeksa. Posebno ističe značaj vina s pelinom u nekadašnjem lečenju.

Dve monografije

– Moj hobi su čitanje i pisanje. Trenutno radim na dve monografije o Srpskom lekarskom društvu i njegovim predsednicima, koje pripremam u saradnji sa prof. dr Milanom A. Nedeljkovićem. Sa saradnicima projekta „Paviljon 38” dr Anom Milošević, istoričarkom umetnosti i Vladimirom Đurđevićem, filosofom, osnovao sam društvo „Paviljon – ekzedra”, koje će se baviti proučavanjem i promocijom istorije umetnosti, filozofije, medicine, kulture i književnosti. S mojim profesorom Dragoslavom Đukanovićem radim na studiji „Filatelija i medicina” – nabraja naš sagovornik.