U zavičaju Lenke Dunđerski

Ako tražite mesto u Vojvodini gde se istorija čita kao poezija, a ravnica umiruje već na prvom koraku, Srbobran je prava adresa.

S auto-puta ka Subotici skreće se za varoš koju najpre najavi ravnica – široka, tiha, gotovo svečana – a onda se iz te tišine pojavi ime koje ne pripada samo geografiji, već kulturi i poeziji.

Ovde je rođena Jelena Lenka Dunđerski.

Njeno ime duboko je urezano u srpsku književnost i kolektivno pamćenje. Kći veleposednika Lazara Dunđerskog živela je kratko, ali dovoljno da postane večna – kao muza Laze Kostića i inspiracija za „Santa Marija dela Salute”, jednu od najlepših ljubavnih pesama na srpskom jeziku. Njena sudbina, nedosanjana ljubav i prerana smrt dali su Srbobranu onu vrstu tihe uzvišenosti koju nemaju mesta koja su živela samo od istorije, bez poezije.

Od 2022. Lenka ponovo „šeta” Trgom slobode sa svojim sugrađanima. U okviru manifestacije „Lenkin prsten”, koja se u opštini Srbobran održava od 2006. godine, postavljena je bronzana statua Lenke Dunđerski u prirodnoj veličini, delo vajara Stevana Filipovića.

Dunđerski – građanska kultura ravnice

Porodica Dunđerski bila je jedna od najmoćnijih i najuglednijih srpskih porodica u Vojvodini 19. veka. Bili su zemljoposednici, trgovci i dobrotvori. U Srbobranu su gradili, ulagali i podržavali kulturu, prosvetu i crkvu. Iako je dvorac Fantast kod Bečeja najpoznatije imanje porodice, Srbobran je njihov zavičajni temelj – mesto odakle je započela priča koja je obeležila čitavu jednu epohu srpske Vojvodine.

– Šetnja kroz varoš i danas otkriva ostatke te građanske prošlosti: stare kuće, mirne ulice i osećaj da su ovde nekada red, obrazovanje i dostojanstvo bili vrednosti koje se podrazumevaju – priča nam Radmila Katalina Keti, koja je ovih dana s beogradskim Društvom „Izletnik” posetila ovaj gradić.

Srbobranskim ulicama šetao je i kralj. Doduše, tada prestolonaslednik, Aleksandar Prvi Karađorđević, koga je 1919. godine u svom raskošnom salonu ugostio Stevan Dunđerski. Do kuće, koja za sad odoleva zubu vremena, stigao je u kočijama u koje je bilo upregnuto pet vranaca.

Naši sagovornici nisu imali tu kraljevsku privilegiju – ali su varoš obišli polako, nogu pred nogu, s uživanjem.

Crkve, duhovni oslonci varoši

U srcu Srbobrana uzdiže se Srpska pravoslavna crkva Bogojavljenja Gospodnjeg, monumentalna barokna građevina iz 18. veka. Njeni zidovi pamte burne istorijske događaje, stradanja i obnove, ali i tišinu svakodnevnih molitvi. Ona nije samo hram, već svedok trajanja.

Pri ulasku u varoš uočavaju se dva zvonika skladnih tornjeva, visoka 68 metara. Gradnja crkve započeta je 1787. godine i trajala je skoro dve decenije. U ratovima je stradala, zvona su pretapana u topove, ali su je meštani uvek iznova obnavljali.

Ikonostas sa 36 ikona naslikao je Novak Radonjić, jedan od najznačajnijih srpskih ikonopisaca 19. veka. Zbog izuzetne vrednosti pod zaštitom je države od 1950.

Ispred crkve je uređen park – omiljeno mesto okupljanja, sa Spomenikom palim borcima i žrtvama fašističkog terora.

Na drugom kraju varoši je Rimokatolička crkva Uzvišenja Svetog Krsta. I ona je poput pravoslavne stradala tokom revolucije 1848. Današnji izgled poprima početkom prošlog veka. Zajedno s pravoslavnim hramom svedoči o multikulturnom karakteru Srbobrana.

– Na pravoslavnom groblju je kapela Dunđerskih, koju je sazidao Lazar, Lenkin otac, kao i mauzolej Stevana Dunđerskog. Neobično groblje, s brojnim porodičnim kosturnicama, govori mnogo o ljudima koji su ovde živeli i o njihovom odnosu prema trajanju – priča naša sagovornica.

Gradić je oduvek bio poznat po dobrim tamburašima i kafanama. Prema rečima novinara Milenka Genčića, u periodu između dva rata ovde je bilo čak 106 kafana i bircuza i 22 tamburaška orkestra. Na provod su dolazili i Beograđani – kao i danas.

Nekada se govorilo: „Koga u Srbobranu ne opiju, u Turiji ne izbiju i u Bečeju ne okartaju, taj nije bio u Bačkoj.” Uz osmeh, naša sagovornica dodaje da je dobro bilo.

Za kraj, najjači utisak, po rečima naše sagovornice, ostavlja zgrada Narodne biblioteke, nekadašnja kuća porodice Gavanski iz 1901. godine – tehnološko čudo svog vremena, s tekućom vodom i sistemom grejanja kroz zidove, pretečom centralnog grejanja.

Istorija u ime utkana

Dugo je naselje nosilo naziv Sentomaš (Sveti Toma). Prema mađarskim pisanim izvorima, sredinom 18. veka dodato mu je Srbogradski ili Srbograd. Posle Velikog rata i prisajedinjenja Vojvodine Srbiji dobija ime Srbobran, po utvrđenju-šancu koji je tokom revolucije 1848. izgrađen kod današnje Srbobranske ulice. Kako su u njemu bili ušančeni dobrovoljci iz kneževine Srbije prozvan je srbijanski, a potom Srbobran. Ostala je priča, niti obeležja, nit spomena čuvenom rovu.

Zagađena reka i voda koja leči

Ovde se susreću Veliki bački kanal i reka Krivaja, čiji krivudavi tok opravdava ime. Nažalost, vrlo je zagađena ispuštanjem industrijskih otpadnih voda, kao i usled ispiranja pesticida i veštačkih đubriva s okolnih njiva.

Posebno mesto u lokalnom predanju zauzima lekovita voda kod kapele Svetog Georgija, kao i Žuti bunar u samom centru varoši – jedna od znamenitosti Srbobrana. U pitanju je izvor termomineralne vode bogate sumporom koji joj daje karakterističan miris i svetlo žutu boju. Kažu da je žuta voda s ovog bunara, osim za piće, najbolja za pasulj.

Hidrotermalna bušotina temperature od 63 stepena, koja se od 1984. godine koristi za zagrevanje staklenika, mogla bi jednog dana da Srbobran upiše i na mapu banja.