Rodoljubiv, trudoljubiv, knjigoljubiv

Doktor Ranko Mladenović (selo Klisura, opština Bela Palanka, 28. jun 1892 – Beograd, 6. januar 1943), istoričar (doktor istorijskih nauka), pesnik ekspresionista, dramski pisac, esejista, pozorišni kritičar, prevodilac, znalac nekoliko jezika: francuskog, nemačkog, ruskog, a služio se češkim i bugarskim! Istaknuti srpski intelektualac između dva rata čiji je životni krug počeo da se ispisuje u lirskom podneblju sela Klisure kod Bele Palanke (antičke Remesijane) do Beograda, gde je preminuo posle izlaska iz logora u Nirnbergu. Njegov život i delo koje je ostavio potomstvu u stvari su jedan dramatizovan roman-reka! Po kazivanju njegovog sina Balše 1999. Draganu Krstiću, sociologu i publicisti, koje je objavljeno u njegovom tekstu o R. Mladenoviću (Belopalanački zbornik, 19/2023), navodi se sledeće: „Rođen [R. Mladenović] na Vidovdan (28. jun) 1892. godine u staroj školskoj zgradi u belopalanačkom selu Klisura od oca Antonija, prvog klisurskog učitelja, i majke Mariole. Po ocu vodi poreklo iz pirotskog sela Vraništa, iz familije Vlajčovi. Iz te porodice potekao je i učitelj Cvetko Mladenović, daskal u prvoj građanskoj školi otvorenoj 1848. godine u belopalanačkom kraju u selu Pajež. Rankov deda Cvetko se opismenio u manastiru Sveti Nikola u blizini Čiflika, a otac Antonije završio je učiteljsku školu u Nišu 1891. godine i iste godine dobio mesto u novootvorenoj školi u Klisuri. Po majci vodi poreklo iz Niša. Majka Mariola je ćerka Tome Pantalodžije, kog Sremac spominje u svojim delima. Osnovnu školu, sva četiri razreda, Ranko je završio kod svog oca u Klisuri. Gimnaziju je učio u Pirotu, Nišu i Beogradu...”

Studirao je opštu istoriju, uporednu književnost i nekoliko semestara istoriju umetnosti na Filozofskom fakultetu u Beogradu, a po završetku Velikog rata (bio u zarobljeništvu od 1915) nastavio studije u Ženevi. U Bernu, na Filozofskom fakultetu, doktorirao je na temu Druga vladavina Mihaila Obrenovića 1860–1868. Posle položenog profesorskog ispita 1924. bio je profesor Treće, zatim Prve i Pete muške gimnazije u Beogradu (1939–1940), profesor gimnazije u Vranju (1929–1930), bibliotekar Univerzitetske biblioteke u Beogradu (1930–1933)... Za vreme Drugog svetskog rata, kao rezervni kapetan, bio je u zarobljeništvu u Nirnbergu, odakle je otpušten zbog bolesti početkom 1942. godine. Tokom boravka u logoru osnovao je i vodio Logorsko narodno pozorište (1941–1942).

Dramski opus

Bavio se književnim i novinarskim radom: objavljivao je poeziju (1921–1928), uglavnom u časopisu Misao, a kasnije je sabrane pesme objavio u zbirci Zvučne elipse (1928). Bio je urednik časopisa Misao (1922–1923) i HH vek (1938–1939), direktor drame Narodnog pozorišta u Beogradu (1937–1939), upravnik Narodnog kazališta u Osijeku (1935–1937), kreator umetničkog pokreta intuicionizma i aktivni učesnik književne zajednice Alfa, u kojoj su bila istaknuta imena književnog (beogradskog) modernizma: Miloš Crnjanski, Tin Ujević, Svetislav Stefanović, Stanislav Krakov, Sibe Miličić, Stanislav Vinaver, Boško Tokin, Josip Kosor, Milan Dedinac... Pored te neformalne zajednice Beograd je u prvoj polovini 20. veka u pravom smislu te reči bio književna prestonica Balkana i srednje Evrope, posebno s pojavom mladih modernista koji su se uglavnom školovali u Francuskoj za vreme Velikog rata i po povratku u Srbiju (tzv. Parizlije) doneli dah velikih evropskih kultura i književnih pravaca: od francuskog nadrealizma do nemačkog ekspresionizma. Pozorište je, između ostalog, bilo na prvom mestu njihovog angažovanja. Zapažene pojave u teoriji i praksi srpskog teatra su dr Dušan Z. Milačić i dr Ranko Mladenović, kao najistaknutiji predstavnici, dramski pisci, upravnici prestoničkog teatra i prevodioci stranih dramskih autora. Ranko Mladenović je autor ukupno devet drama koje su nastale kao refleks ekspresionističke poetike i književnog pravca folklornog modernizma (istaknuti predstavnici – Rastko Petrović i Momčilo Nastasijević): Dramske gatke/Sindžiri, Daća, Grivna (objavljene za života R. M.); zatim građanske drame Strah od vernosti, Čovek ponosan što nema sreće, Testament za dve žene; i drame nastale u logoru u Nirnbergu (1941–1942): Kad dogori do nokata, Silazak s prestola, I zidovi imaju uši (nedovršena). Nekoliko drama mu je izvođeno na pozornicama u Beogradu (1924, 1931, 1933), Nišu (1932), Zagrebu (1931, 1933) i Osijeku (1935, 1937). Celokupni dramski opus R. Mladenovića objavljen je u respektivnom izdanju Drame (priredila i predgovor napisala Ivana Ignjatov Popović, Pozorišni muzej Vojvodine, Novi Sad, 2013).

Pretežno polje izuzetno plodne kritičarske aktivnosti R. Mladenovića je njegova voluminozna pozorišna esejistika i kritika. Objavio je oko 200 priloga, prikaza drama, kao i tekstove o brojnim dramskim autorima iz istorije pozorišta, u kojima je u stvari iznosio svoje shvatanje pozorišta i drame i načelno se zalagao za ideje i stremljenja moderne drame po uzoru na tendencije u evropskim dramskim okvirima. Priloge je objavljivao kao saradnik brojnih listova i časopisa između dva rata: Misao (1920–1923), Progres (1920), Comedia (1923–1924), Putevi (1924, urednici M. Crnjanski i M. Ristić), Srpski književni glasnik (1924–1932), Vreme (1925–1940), Volja (1926), Samouprava (1928), Vi i mi (1931), Pravda (1932–1933), Pozorište (1932–1933)... U Politici je objavio dva teksta (23. III 1933, 11 i 11. I 1938, 10).

Ono što je ostalo kao neobjavljeno nasleđe R. Mladenovića, to jest kao njegov svojevrsni testament (do danas neizvršen), jeste zbirka tekstova, studija, rasprava o teoriji dramske umetnosti i istoriji pozorišta, koje je precizno naveo po naslovima i planirao da objavi pod opštim naslovom Pozorišni signali, ali ga je smrt sprečila u tom naumu. Svakako da bi objavljivanje Pozorišnih signala Mladenovića predstavilo kao začetnika moderne srpske teatrologije. Bio je, rečju, strasni poklonik pozorišta do kraja svog života i na tim daskama koje život znače promovisao ideju modernog teatra jer, kako navodi Jovan Deretić: „Kao teoretičar pozorišta, on je tradicionalnoj diskurzivnoj režiji suprotstavio modernu intuitivnu režiju, koja treba da ostvari sintezu unutrašnjih duševnih sadržaja i moderne tehnike (’Tehnika i duša jedino preko pozorišta koračaju zajedno’, R. Mladenović).”

Dete istočne Srbije

Za svoj rad i sve što je privredio na polju nacionalne kulture, posebno u teoriji i razvoju pozorišta uopšte, odlikovan je za života Ordenom Svetog Save (1922), visokim francuskim odlikovanjem Zlatnom akademskom palmom (1927), kao i Ratnom medaljom (1914–1918). U nekrologu povodom smrti dr Ranka Mladenovića, u listu Srpski narod (16. januar 1943: 10), na stranici „Kultura”, u redakcijskom tekstu pisalo je: „Dete istočne Srbije, školovan na Zapadu, rodoljubiv, trudoljubiv, knjigoljubiv, s boemskim umom, akademskim srcem... Doktora Ranka Mladenovića bolest je presekla na pola puta...” Sahranjen je u porodičnoj grobnici na Novom groblju u Beogradu. Najveći korpus njegove ostavine se čuva u Pozorišnom muzeju Srbije, delimično u arhivi Narodnog kazališta u Osijeku i u Narodnom pozorištu u Beogradu. Kao i njegovi znameniti prethodnici, poklonici, začetnici i osnivači pozorišta u Srba (J. St. Popović, J. Đorđević i dr.), smatrao je da je to nacionalni rad sa stanovišta opšteg prosvećivanja srpskoga naroda i jedan od temeljnih činilaca njegove pripadnosti modernoj i prosvećenoj Evropi, ali i rad od kulturnog i civilizacijskog napretka uopšte.