Vek Todića crkve
Prvo su očišćene od gareži i publici predstavljene ikone Uroša Predića u Hramu Svetog Georgija u Starom Kostolcu, a potom je, povodom 100 godina od podizanja zadužbine, ponovo zablistao i ikonostas zahvaljujući zalaganju Snežane Milošević i dr um. Sandre Jakovljević Milošević
Sredinom maja, brojni gosti su se uputili ka Kostolcu. Grešite ako ste pomislili da su krenuli ka Viminacijumu, arheološkom nalazištu jednog od najvećih vojnih logora na Dunavu i glavnom gradu rimske provincije Gornje Mezije, koji je nastao u prvom veku. Nepregledna kolona automobila ovog puta se kretala od Kostolca, kroz naselje i voćnjake asfaltnim putem, ka Malom gradu. Do najveće kote, iznad sela Kostolac, na sam ćošak Sopotskog brda, levo od reke Mlave. Tu je izuzetno značajno arheološko nalazište sa kulturno-istorijskom slojevitošću koja potvrđuje kontinuitet života u Kostolcu dug osam milenijuma! Ovo čudesno mesto, sa koga se za lepa vremena vide Vršački breg i Avala, poznato je i po velelepnoj zadužbini, Todića crkvi. Povod okupljanja bilo je obeležavanje jubileja starokostolačkog Hrama Svetog Georgija, 100 godina od osvećenja.
Mitropolit braničevski Ignatije služio je Svetu arhijerejsku liturgiju. Okupilo se mnoštvo meštana, predstavnici Srpske pravoslavne crkve, predstavnici grada Požarevca i Gradske opštine Kostolac, a među brojnim gostima i prinčevski par Karađorđevića.
Kralj Aleksandar Prvi Karađorđević je 1925. godine darivao crkvi Sveto jevanđelje i zlatan krst. Ceo vek kasnije, prestolonaslednik princ Filip Karađorđević, zajedno sa suprugom Danicom, posetio je prvi put Todićevu zadužbinu.
Povratak starog sjaja
Konzervatorsko-restauratorski radovi u Crkvi Svetog Georgija vratili su nekadašnji sjaj ikonostasu ovog hrama. Tome su doprinele Snežana Milošević, predsednica Udruženja likovnih stvaralaca „Spektar” Kostolac, i dr umetnosti Sandra Jakovljević Milošević, konzervator-restaurator.
– Od svog supruga Desimira Miloševića, koji je kršten u ovoj crkvi, saznala sam da je ktitor bio brodarski kapetan Dragutin Todić sa suprugom Leposavom i da su bili veliki dobrotvori. Svu svoju imovinu zaveštali su prosvetnoj zajednici. Osetila sam duboko poštovanje, priča Snežana Milošević, kostolačka snaja i dodaje da su i njihove ćerke Zorica i Danica krštene u ovoj crkvi.
Od samog dolaska u Kostolac i posete Crkvi Svetog Georgija bila je impresionirana njenom arhitekturom, živopisom, naročito pokretnim ikonama, radom Uroša Predića, koje su Todići dobili na poklon od industrijalca Đorđa Vajferta, njegovog sestrića dr Ferdinanda Gramberga i tadašnjeg „Rudokopa uglja”. Nažalost, vreme i blizina termoelektrane učinili su svoje, oštećenja, posebno na Predićevim delima postajala su sve očiglednija.
– S obzirom na to da se bavi slikarstvom, promocijom likovne kulture i očuvanjem kulturnog nasleđa, osetila sam odgovornost da nešto preduzmem. U dogovoru sa dr um. Sandrom Jakovljević Milošević pokrenut je projekat restauracije i konzervacije. Podelile smo obaveze. Moje je bilo da pronađem sredstva, vodim dokumentaciju i budem koordinator, dok bi Sandra izradila projekat i izvela radove na restauraciji. Prvi korak bio je razgovor sa ocem Petrom Ražićem, koji je dao saglasnost, a potom smo dobile i blagoslov episkopa braničevskog Ignatija – objašnjava Snežana.
Dogovor kuću gradi, a ove dve preduzimljive žene ne samo da su ostvarile prvobitnu zamisao da spasu vredna umetnička dela Uroša Predića već su i nastavile rešene da neće stati dok crkva ne zablista kao u vreme kada je svečano osveštana 6. maja 2025. godine.
Prvi put pred očima šire javnosti
– Sandra je 2015. godine u skladu sa uslovima Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture izradila projekat Konzervacija i restauracija tri Predićeve ikone posvećene svecima Đorđu, Ignjatiju i Prokopiju. Dobila je saglasnost i organizovala da se restauracija obavi u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu, pod njihovim nadzorom. Na praznik Svetog Luke 31. oktobra 2017. godine ikone su prenete u Novi Sad – priča nam Snežana, dodajući da je Sandra svoj rad na restauraciji izvela bez nadoknade. Iz razgovora sa Sandrom smo saznali da je to bio deo njenog doktorskog rada.
– Tokom restauracije primenjeno je znanje i iskustvo stečeno na kursu u Italiji na poznatom Institutu u Firenci – objašnjava Sandra navodeći da je ceo postupak detaljno opisala u knjizi „Todića crkva Svetog Georgija u Starom Kostolcu”, koja je posvećena stogodišnjici hrama.
Nakon završenih radova ikone su vraćene u Todićevu crkvu na dan hramovne slave Đurđevdan 6. maja 2019. godine.
Ubrzo se ukazala prilika da tri Predićeve ikone prvi put od svog nastanka budu prikazane široj javnosti na retrospektivnim izložbama posvećenim našem čuvenom slikaru: „Život posvećen lepoti i umetnosti” u Galeriji Matice srpske u Novom Sadu i „Dostojanstvo svakidašnjice” u Galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti u Beogradu, koju su posetile 97.293 osobe.
– Sve to dalo nam je još veći podstrek da zajedno nastavimo sa daljom restauracijom: najpre ikonostasa, zatim pevnica, mobilijara i živopisa ovog značajnog hrama – priča s neskrivenim ponosom Snežana.
Na predlog Vesne Mrkić, istoričarke umetnosti iz Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture Smederevo, sa kojom su uspostavile odličnu saradnju i dobile veliku podršku, odlučeno je da se najpre pristupi restauraciji ikonostasa.
Detaljnom obnovom, za jubilej hrama, zablistao je i ikonostas. Todić nije štedeo para. Ikone na ikonostasu i unutrašnji živopis na kubetu delo su akademskog slikara iz Beograda Milutina Mihajlovića, a ikonostas od lipovog drveta izradio je Radomir Lazović. Raznobojni vitraži vrhunskog kvaliteta uradili su francuski majstori.
Mesto stradanja srpske vojske
Mesto na kojem se nalazi crkva jeste posebno. Stari hrast u porti bele crkve mami na predah ispod krošnje. Nekada je ovde bila vazdušna banja, odmah ispod je tekao Dunavac. Sada je na tom mestu pepelište Termoelektrane „Kostolac”. Međutim, prvi srpski brodski kapetan izabrao je ovo mesto na zaravni iznad rudarskog naselja i rudnika uglja „Sveti Đorđe” u Starom Kostolcu inspirisan ratnim događajima. Na Kostolačkom visu branila se sloboda u Prvom svetskom ratu, kada je Dunav činio prirodnu granicu Kraljevine Srbije prema Austrougarskoj, Rumuniji i Bugarskoj, koje su zajednički napale početkom oktobra 1915. godine. Vekovnu i slobodarsku istoriju Malog grada brodski kapetan i brodovlasnik Dragutin Todić i njegove supruga Leposava krunisali su svojom zadužbinom, Hramom Svetog Velikomučenika Georgija i grobnicom neznanim junacima koji su pali 1915. godine braneći granice Srbije.
U povelji koja je uzidana u temelje hrama, između ostalog, piše: „Docnijim naraštajima u amanet: da se na katarci svakog praznika i blagdana vije ponosna srpska trobojka u čast junaka srpskih koji počivaju pod njom.” Šta reći, garež je, doskoro prekrivala sve: ikone, grobove, pa i sećanje.
Todićevi su bili uticajni i cenjeni u ondašnjim visokim krugovima srpskog društva, što je doprinelo da prilikom gradnje postignu najveći umetnički izraz u crkvenoj arhitekturi i slikarstvu. Plan crkve u vizantijskom stilu sa ornamentima naših srednjevekovnih manastira uradio je Paja J. Popović, tadašnji profesor arhitekture i načelnik Ministarstva građevine. Gradnja hrama je započeta devetog maja 1923. godine. A završena dve godine kasnije, tačno na Đurđevdan, uz osveštanje patrijarha srpskog Dimitrija.
Zvona su izlivena u čuvenoj livnici Gođevac u Beogradu.
Lepota fasade naglašena je bogatom reljefnom dekoracijom, a jedinstvenost plastike predstavljaju motivi pojaseva za spasavanje sa imenima brodova i šlepova zadužbinara.
Kapetan Todić je bio rodom iz pirotskog okruga. Posao ga je vezao za ovaj kraj, vukao je svojim dereglijama kostolački ugalj.
Treba reći da je ovaj veliki srpski dobrotvor uz crkvu, u kojoj je i sahranjen, dao i dosta imanja i njiva za korišćenje i platu svešteniku koji će tu raditi. Ostavio je i veliki broj akcija rudnika, u zlatu u francuskoj banci, za stipendiranje rudarske dece Kostolca, Klenovnika i Drmna, naročito ženske.
Izložba slika i dokumenata
Udruženje likovnih stvaralaca Kostolac „Spektar” organizovalo je izložbu: „Todićeva crkva kroz oči umetnika”. Sav prihod od slika namenjen je restauraciji crkvene slike koja prikazuje ktitore ove svetinje, kapetana Todića i njegovu suprugu Leposavu.
Todića vila
Pored bele crkve je oronula vila. Podignuta je da se nađe na usluzi vlasnicima kada su u poseti svojoj zadužbini. Šteta bi bila da se uruši, a na korak je da nestane uprkos činjenici da već postoji plan namene. Eparhija braničevska je zgradu ustupila Narodnom muzeju u Požarevcu za formiranje Arheološkog parka i muzeološko-turističku prezentaciju na samom lokalitetu Mali Grad – Todića crkva.
