Malo platno, velike priče

U vremenu kada su se školske veštine sticale ne samo perom, već i iglom, jedan od najznačajnijih simbola obrazovanja devojčica u Srbiji bio je – početno parče, ili početnica. Kako kaže Mirjana Kraguljac Ilić, viši kustos Etnografskog muzeja, ovaj mali komad platna bio je više od zadatka iz predmeta ručni rad, a kasnije domaćinstvo – bio je ogledalo umeća, strpljenja i kulturnog nasleđa.

Zbirka Vez i čipka Etnografskog muzeja u Beogradu, koju danas stručno proučava i o kojoj se brine Kraguljac Ilić, nastala je iz potrebe da se stvori osnova za proučavanje ukrašavanja tradicionalnih tekstilnih predmeta. Vez je u tradiciji srpskog naroda zauzimao važno mesto, a među prvim predmetima u Etnografskom odeljenju Narodnog muzeja bili su upravo vezovi. Najzaslužniji za formiranje jezgra ove zbirke bili su Sima Trojanović i Nikola Zega, a brojne predmete prikupili su istraživači kao što su Feliks Laj, Dragutin Inkiostri i Ivan Holub. Značajnu donaciju predstavlja i oko 600 predmeta koje su prikupili Kolo srpskih sestara i Beogradsko žensko društvo.

Razvoj školstva u Srbiji, naročito posle donošenja prvog Školskog zakona Kneževine Srbije 1844. godine, omogućio je i obrazovanje devojčica. U okviru šestogodišnjeg školovanja, pored opštih predmeta, učile su i ručni rad. Sa širenjem ideje moderne države i emancipacije žena, otvorena je Viša ženska škola 1863. godine, Ženska radenička škola 1879, a potom i Ženska učiteljska i Trgovačka škola. Beogradsko žensko društvo, prvo žensko udruženje u Srbiji, pored humanitarnog i prosvetnog rada, osnovalo je i prvi ženski list Domaćica, kao i Pazar Beogradskog ženskog društva za izlaganje i prodaju ženskih ručnih radova.

„Upravo u okviru predmeta ručni rad, devojčice su učile tehnike veza, pletenja, šivenja, tkanja, izrade čipki i krpljenja. Značajno je da se velika pažnja posvećivala očuvanju tradicionalnih tehnika, narodnih motiva i naziva, ali i upoznavanju sa evropskim umetničkim stilovima. Zahvaljujući tome, vez je postao sredstvo kulturne razmene, ali i čuvar lokalne tradicije“, objašnjava Kraguljac Ilić.

Posebno mesto u ovom sistemu obrazovanja, ističe Kraguljac Ilić zauzima početnica, pravougaoni ili kvadratni komad platna na kojem su učenice prikazivale naučeno. Gornji deo sadržavao je tipove slova i brojeva, dok su u donjem delu bili ornamentalni uzorci. Početnice su uvek imale inicijale ili puno ime vezilje, godinu i mesto nastanka. Materijali koji su se koristili bili su pamučno i laneno platno, pamučni, vuneni ili svileni konac. U zbirci Etnografskog muzeja čuvaju se početnice sa ćirilicom, srpskim grbom, latinicom i goticom – svedočeći o kulturnom i nacionalnom identitetu.

„Upravo jedna takva početnica čuva se u zbirci Etnografskog muzeja, kao poklon Miroslave Dimić (devojačko Đurović). Izrađena je u Beogradu, u Osnovnoj školi „Vuk Karadžić“, koju je Miroslava pohađala u periodu od 1948. do 1952. godine. Rad je nastao u okviru nastave domaćinstva kod učiteljice Anđe Sajčić. Posle Drugog svetskog rata, ova nastava bila je obavezna i sprovođena sa ciljem osposobljavanja učenika za samostalan život“, podseća Kraguljac Ilić i dodaje da ovaj mali, ali dragoceni predmet svedoči o dugom kontinuitetu prenošenja tehnika ručnog rada kroz školsko obrazovanje. Ujedno predstavlja živi dokaz povezanosti tradicije i obrazovanja – kako se narodna kultura ne čuva samo u muzejima, već i u svakodnevnom životu.

Mirjana Kraguljac Ilić, viši kustos Etnografskog muzeja, u svom radu naglašava značaj ovakvih predmeta za očuvanje nematerijalne kulturne baštine.

U vremenu digitalne kulture, početnica nas podseća da su neke veštine, naučene rukama, ostavile dublje tragove nego mnoge naučene samo očima.