Višegradska kasaba i Andrićevi junaci

Mirno i srećno detinjstvo provedeno u Višegradu kod tetke i tetka, Ane i Ivana Matkovščik, živeći u kući pored ćuprije, u velikoj meri uticali su na književno stvaralaštvo nobelovca Ive Andrića. Andrićevi tetka i tetak bili su dobri i plemeniti ljudi koji su prihvatili i odgajali dečaka kao svoje dete.

Andrić je, po sopstvenom kazivanju, odrastao slušajući priče starijih Višegrađana i razgovore na ćupriji. Tu, na kapiji mosta, vraćajući se iz škole, zastajao je i upijao legende o gradnji mosta, o junacima i događajima.

Ovako o našem nobelovcu u radu objavljenom u „Andrićevim sveskama” piše Divna Vasić, profesorka književnosti i srpskog jezika iz Višegrada. Ona je pratila i život Anike Lakić, buduće junakinje priče „Anikina vremena”. Anika je svojom pojavom, kobnom lepotom i delovanjem izazvala pometnju i donela zlo i nesreću ljudima u kasabi.

„Otprilike u isto vreme, pometnju i prezir stanovnika kasabe izazvao je i Mađar Terdik čija je radnja bila ’stidno mesto kasabe’ i izvor mnogih ličnih i porodičnih drama. Njihove sudbine pisac je oblikovao i pretočio u književnost”, navodi Divna Vasić.

Ona nas uverava i da Andrićeva proza počiva na istinitim događajima i ličnostima.

Poznavao Ćorkana, ali i Lotiku

Stoga nije morao da izmišlja toponime; znao je gde su Butkove stijene, Uništa, Lijeska, Bikavac; nije morao da izmišlja ni živote svojih junaka, već je njihove stvarne živote oživljavao u književnom delu. Neke od njih Andrić je poznavao, recimo, Lotiku Cilermajer koju su Višegrađani zvali tante Lotika, a stvarni vlasnik hotela bio je muž njene sestre, poljski Jevrejin Abraham Ciler. Poznavao je gazda Pavla, Santa Papu, popa Nikolu, Šemsibega Brankovića, Salka Ćorkana i druge. Poznavao je takođe i život i sudbine učenika, studenata i radnika, što su zaneseni idejama mladobosanaca na kapiji ćuprije sanjali o ujedinjenju južnoslovenskih naroda.

Retrospektivnim postupkom pisac objedinjuje nekoliko generacija koje su živele u kasabi. Svako pokolenje ostavilo bi poneku ličnost koja bi uzburkala život u kasabi. U tim sećanjima došlo se i do Anikinih vremena, do žene kobne lepote koja se jedne godine pronevaljalila, izazvavši mušku pomamu i žensku mržnju. Profesor istorije Mario Arsić došao je do podatka da je postojala Anika. Priča o zabranjenoj ljubavi Anike Lakić i gazda Koste poslužila je piscu kao prototip za lik junakinje u pripovetki „Anikina vremena”, objavljene 1931. godine.

Anika je rođena i odrasla u bedi u selu Jablanica, nedaleko od Lijeske. Kada je stasala i postala svesna svoje lepote, tražeći bolji život, doselila se na Lijesku i počela zabavljati putnike namernike, trgovce i sekače šume u hanu „Lijeska” sagrađenom u vreme turske vlasti. Nalazio se pored puta (nekadašnja Carska džada), koji je išao preko Sjemeća i Rogatice prema Sarajevu. Pred početak Prvog svetskog rata, 1914. prilikom privremenog povlačenja austrougarske vojske, han je srušen i zapaljen. I danas se to mesto zove Han Lijeska i postoje ostaci nekadašnjeg hana.

U hanu je Anika upoznala i zaljubila se u otpremača šume koji je poslom iz Drvara došao na Sjemeć. Čovek nije rekao da je oženjen i kada se nakon službovanja vratio u svoje mesto, Anika je ostala sama sa sinom Milošem, koga je u međuvremenu rodila. Ostavljena i odbačena, osramoćena i obeležena od meštana, nastavila je da zabavlja goste po krčmama i mehanama.

„U međuvremenu, počela se tajno sastajati s Kostom, mlađim bratom Ilije Lugonje, vlasnikom hana. Kosta je bio porodičan čovek, bogat i ugledan, seoski starešina. U početku su se ljubavnici sastajali tajno, a vremenom su se osmelili i odlazili zajedno na vašare i seoske skupove i svojom pojavom izazivali podozrenje okoline. Među narodom iz ovog kraja počela je kružiti priča da sve nevolje dolaze od te žene: trpeći osudu i prezir okoline, sama s detetom i nemoćna, znajući da nema zaštitu, počela je pobolevati. Njena smrt donela je olakšanje meštanima i Kostinoj porodici”, navodi Divna Vasić.

Istoričar Arsić došao je do saznanja da je Anika sahranjena na groblju Lugonja, ali nema obeležje na grobu, mada meštani tačno znaju gde joj kosti počivaju. I danas, posle više od jednog veka, malobrojni potomci liještanskih porodica pričaju da je Andrićeva junakinja Anika, ličnost iz stvarnog života, i da pripovetka počiva na istinitim događajima.

Dolaskom austrougarske vlasti sve promene u kasabi dešavale su se brzo i zbunjivale stanovništvo. Nova vlast i preduzimljivi stranci nametnuli su i novi način života: uvedeno je osvetljenje i redovno čišćenje grada i ćuprije, izgrađen je vodovod, putevi i pruga, otvaraju se radnje, hoteli… Novopridošlo stanovništvo različitih etničkih grupa donelo je druge navike, novi način života, nove ideje i poslove.

Andrić je pisao da je „najveću novinu i promjene u životu kasabe izazvalo otvaranje radnje za koju u narodu nije bilo imena. To je bilo stidno mesto kasabe”.

I još: „Tu u kući ’Pod topolama’, gdje se danonoćno pilo i pjevalo, raspusne kasabalije su ostavljale svoj nasleđeni ili stečeni novac; tu su i počinjale mnoge lične i porodične drame. Otvaranje javne kuće iz čijeg je prizemlja odjekivala pesma i zvuci automatskog pijanina nanijelo je najviše štete Lotikinom hotelu pored ćuprije, koji je godinama bio centar društvenog života kasabe.”

Ogorčena i već finansijski posustala, Lotika je Terdika u nastupu besa nazvala kuplerom i zbog te nesmotrene izjave završila na sudu i bila prinuđena da plati globu.

Lotika i Terdik javljaju se u jednom istorijskom trenutku austrougarske vladavine, kada dolazi do vidnog napretka, urbanizacije i transformacije mesta, konstatuje Divna Vasić i tvrdi da je Mađar Terdik, koji se u romanu „Na Drini ćuprija” javlja u jednom delu 19. poglavlja, kada se opisuje proces menjanja načina života u kasabi, zapravo stvarna ličnost.

Javna kuća „Pod topolama”

Dolazak Ištvana Terdika i njegove supruge Julke u Višegrad još pre izgradnje pruge i otvaranje kuće zabave, javne kuće, bio je poslovni potez dobro osmišljen. Naime, zbog svog geostrateškog položaja, vojnih i političkih dešavanja u vreme austrougarske vlasti, u kasabi su izgrađene dve velike kasarne s obe strane Drine, vojni logor na Bikavcu i veliki broj utvrda i karaula. Vojnici i oficiri, kojih je bilo oko dve hiljade, bili su uglavnom Mađari, Česi, Poljaci i drugi, i bilo ih je više nego što je Višegrad u to vreme imao stanovnika. U isto vreme, vršene su i pripreme za početak gradnje uskotračne pruge (tzv. Istočne pruge), od Sarajeva do Višegrada i Vardišta, te se očekivao i dolazak velikog broja stručnjaka i radnika svih zanimanja s prostora monarhije. Terdik je uspeo da napravi na periferiji varoši veliku zgradu na sprat, koja je imala uređene sale i sobe za goste. Meštani su je prozvali kuća „Pod topolama”, jer je napravljena ispod tri visoke topole, u neposrednoj blizini Stražišta. Nema pouzdanih podataka kada je javna kuća zatvorena, jer je period pred Prvi svetski rat bio zgusnut istorijskim zbivanjima i događajima, pa je Terdikov posao gubio na važnosti: počelo je granatiranje ćuprije, borbe na granici prema Srbiji, progon i stradanje stanovništva Višegrada i okoline.

Ištvan i Julka Terdik najverovatnije su umrli u toku Prvog svetskog rata i sahranjeni u katoličkom delu Gradskog groblja u Crnči. Njihov sin Vladislav (1881–1923) bio je oženjen Milenijom Mirković i sahranjen je na Gradskom groblju, gde počiva i njegov ranopreminuli sin Vladislav (1919–1931). Potomaka porodice Terdik u Višegradu odavno nema, a njihovi nadgrobni spomenici i danas postoje i dobro su očuvani, piše Divna Vasić.

Kompletan članak objavljen je u „Sveskama Zadužbine Ive Andrića”

Terdikova kuća

Terdikova kuća je između dva rata bila žandarmerija, a početkom Drugog svetskog rata i uspostavljanja NDH vlasti zgrada je služila kao sabirni logor gde su zatvarani Srbi iz višegradskog kraja. Nekadašnja kuća zabave postala je najmračnije mesto u varoši odakle su zatvorenici transportovani u druge logore. Po oslobođenju, zgrada je pretvorena u stambeni objekat koji je i danas u upotrebi.

Nobelovac tri puta u svom gradu

Posle Drugog svetskog rata, Andrić je tri puta boravio u Višegradu i to: 1953, 1963, 1972. godine. Prilikom jedne od poseta na pitanje novinara da li je postojala Anika, odgovorio je potvrdno da jeste i da je bila sa Lijeske. Priču o njoj pisac je mogao čuti od meštana tokom obilaska te oblasti s tetkom, ali i od stanovnika kasabe, jer je Anika jedno vreme zabavljala goste u hotelu „Zur Brücke” („Kod mosta” ili „Lotikinom hotelu”), koji je vodila Lotika, a čiji je stvarni vlasnik bio Abraham Ciler.

Žandar i dečak

 Grad u kojem je Andrić započeo svoje detinjstvo krajem 19. veka bio je mala čaršija koja je imala nešto više od hiljadu i petsto stanovnika, uglavnom muslimana, manje Srba i Jevreja. Zbog svog geostrateškog položaja i blizine granice sa Srbijom, austrougarska vlast sagradila je kasarne na obe obale Drine i brojne utvrde kako bi nadgledala most i prilaze gradu. Novopridošli vojnici i žandarmi bili su u najvećem broju Mađari, zatim Poljaci, Hrvati i drugi.

Ivan Matkovščik, Andrićev tetak, došao je najverovatnije u Višegrad u prvim danima austrougarske okupacije. Bio je narednik, prvi čovek žandarmerijske stanice. Često je, u mirna vremena, obilazeći pogranična sela od Dobruna, preko Dikave, Panosa i Veletova, vodio i dečaka Ivu koji se tako upoznavao s istorijom kraja, životom naroda, pamteći priče i legende o kojima će kasnije i pisati.