Kralj bez spomenika
U Srbiji ne postoji nijedan spomenik iz međuratnog perioda posvećen kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću. Postoji spomen-česma u Lisičjem potoku s posvetom. Spomenici kralju rušeni su od 1941. do 1947. godine
Na Trgu Aleksandra Prvog od Jugoslavije u 16. arondismanu u Parizu nalazi se spomenik kralju Petru Prvom Karađorđeviću i kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću. Spomenička kompozicija posvećena je pre svega kralju Aleksandru, koji je ubijen 1934. godine u atentatu u Marselju. Otkriven je 9. oktobra 1936. godine, dve godine nakon atentata. Spomenik kralju Aleksandru podignut je i u Marselju.
Paradoksalno, na teritoriji Srbije ne postoji nijedan spomenik iz međuratnog perioda posvećen kralju Aleksandru Prvom Karađorđeviću. Postoji spomen-česma u Lisičjem potoku, koja nosi posvetu kralju.
U Nišu je tek 2005. ponovo podignuta konjanička statua kralja Aleksandra, koja je prvi put postavljena 1939. godine.
Podizanje ovog spomenika visine trinaest i po metara u Nišu pratili su tada brojni nesporazumi. Nakon mnogih razmena mišljenja, Odbor za podizanje spomenika se ipak odlučio za drugonagrađeni rad Radete Stankovića i inženjera Miloša Somborskog. Dominantna konjanička statua vladara na propetom konju postavljena na visoko mermerno postolje impozantnih razmera za to vreme bila je veliki iskorak u spomeničkoj umetnosti na prostoru Kraljevine Jugoslavije. Opštem utisku doprinosili su i reljefi postavljeni na postamentu sa temom vojničke čete u pobedničkom maršu na putu slobode i kralj Aleksandar Prvi u razgovoru sa seljacima iz Pomoravlja. Spomenik je uništen 1945. godine.
Čitava jedna celina na izložbi „Čuvajte (mi) Jugoslaviju” u Muzeju Jugoslavije, koja je posvećena tragičnoj smrti kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića u Marselju 1934. godine, posvećena je spomeničkom nasleđu. Tačnije, nasleđu koje odavno ne postoji.
Spomenici kralju rušeni su od 1941. do 1947. godine, što od strane okupatora, saveznika, što od ruke komunista. Autori izložbe su Veselinka Kastratović Ristić, Biljana Crvenković, Radovan Cukić i Aleksandra Momčilović Jovanović.
Postoji više od 260 mesta (prikazanih na interaktivnoj mapi) na kojima su postojali spomenici ili obeležja posvećeni srpskom vladaru. Autori izložbe ističu da je nedostatak modela, tragova o spomenicima i nacrta u arhivama bio najveći izazov u procesu istraživanja. Najviše izloženih artefakata pronađeno je u zaostavštinama umetnika koji su radili spomenike kralju Aleksandru, kao na primer Galerija Antuna Avgustinčića (Klanjec, Hrvatska) i privatna zbirka zaostavštine Radete Stankovića (Srbija).
Projugoslovenska gradska vlast u Varaždinu prva je u Kraljevini Jugoslaviji podigla spomenik kralju Aleksandru, u septembru 1935. Odbor za podizanje spomenika je, organizujući razne akcije, prikupio potrebna sredstva za njegovu izradu i postavljanje. Na Trgu kralja Tomislava postavljena je stojeća figura kralja dostojanstvenog držanja, u dugom šinjelu sa poveljom (Ustavom) u ruci, koja prikazuje državnika evropskog formata. Odbor za podizanje spomenika nije bio zadovoljan reljefima na postolju, pa je ono kasnije prerađeno i „presvučeno” belim mermerom bez reljefa. Autor ovog spomenika bio je Avgustinčić. Po osnivanju Nezavisne Države Hrvatske, 11. aprila 1941. godine, spomenik je srušen.
Beogradski most
Iste godine u decembru u Splitu je podignut spomen-svetionik, jedino spomen-obeležje ovog formata. Izgrađen je od bračkog kamena na mestu gde je razarač „Dubrovnik” uplovio sa posmrtnim ostacima kralja Aleksandra. Kao tradicionalni simbol putokaza u novi život trebalo je da pokazuje brodovima sigurnu luku, a narodu sigurnu budućnost.
Na svim stranama nosio je natpise sa simboličnim porukama.
Na severnoj strani je stajalo:
1934/14. 10.
Skamenjena od bola
domovina ovde primi
tijelo kralja mučenika
vraćeno iz tuđine
gdje izdahnu uz riječi:
„Čuvajte mi Jugoslaviju”
Ove reči, koje je navodno kralj izgovorio na samrti i po kojima izložba i nosi naziv, zapravo su mit, verovatno nikada neizgovorene reči, ali ova rečenica ostala je urezana na gotovo svakom spomeniku.
Dva meseca nakon atentata, tačnije 17. decembra 1934, u Beogradu je otkriven Most viteškog kralja Aleksandra Prvog Ujedinitelja izgrađen preko Save u periodu od 1929. do 1934. godine. Simbolizovao je, između ostalog, ekonomski razvoj i tehnološki napredak Kraljevine Jugoslavije. Iako je prvo planirana trijumfalna kapija sa četiri lava, na kraljevu intervenciju, bez konkursa, prvobitno rešenje sa pilonima Nikole Krasnova zamenjeno je projektom Ivana Meštrovića sa krilatim konjima i konjanicima. Meštrovićevo idejno rešenje je uključivalo konjaničke skulpture srednjovekovnih vladara: cara Dušana, kraljeva Tomislava, Tvrtka Prvog Kotromanića i Petra Prvog Karađorđevića. To je izazvalo velike polemike među arhitektima, inženjerima, umetnicima i teoretičarima iz svih krajeva kraljevine. Meštrović je, naime, važio za dvorskog skulptora s obzirom na to da je veliki broj spomenika u periodu vladavine kralja Aleksandra bilo njegovo delo.
Polemika o Konjanicima prekinuta je ubistvom kralja Aleksandra 1934. godine i most je pušten u promet bez spomenika. Meštrovićeva rešenja nikada nisu realizovana, a jugoslovenski inženjeri su u sklopu odbrambene taktike 9. aprila 1941. godine srušili ovaj most.
Ivanu Meštroviću bio je poveren i posao izvođenja konjaničke skulpture na Cetinju ispred Dvora kralja Nikole.
Meštrović je 1935. Odboru za podizanje spomenika ponudio dva rešenja: kralja kao predvodnika u borbi i kralja u mirnijem stavu sa žezlom i krunom. Pošto se Odbor odlučio za prvo rešenje, koje je zahtevalo urbanističko proširenje trga, bila su potrebna velika sredstva, pa se javnost pozivala na priložništvo. Međutim, brojne polemike u javnosti, rušenje prvih sagrađenih objekata na Cetinju 1939. godine da bi se obezbedio prostor za novi spomenik, među kojima je bila i zgrada crnogorskog Senata, kao i druge istorijske okolnosti, uticale su na izostanak svečanog otkrivanja spomenika. Uklonjen je i uništen 20. jula 1941. godine.
Po mišljenju kralja, njegov najbolji portret uradila je Iva Despić Simonović. Njen rad je bio najmoderniji prikaz kralja Aleksandra, koga je portretisala 1926. godine. Ova bista je izvedena u više primeraka i bila je postavljana u krugu skoro svih fabrika duvana u Jugoslaviji (Niš, Sarajevo, Mostar, Banjaluka, Tuzla, Zagreb, Skoplje, Preševo).
U spomen na kralja Aleksandra, finansirana prilozima radnika i činovnika, u krugu Fabrike duvana u Ljubljani urađena je ista bista, ali je početkom rata 1941. uklonjena.
Otkriće u crkvi
Kuriozitet ovih istraživanja spomeničke i skulptorske zaostavštine predstavlja spomen-ploča pronađena u selu Bučje kod Knjaževca. Ona je pronađena nakon atentata u Marselju 1934. godine i prvobitno je bila postavljena na zidu škole sela Bučje. Mermerna ploča sa natpisom i posvetom kralju Aleksandru Prvom skinuta je neposredno pred rušenje škole nakon Drugog svetskog rata i čuvana je u seoskoj Crkvi Svetog Ilije. (Ovde se umešao i slučaj, naime činjenica da je u ovoj crkvi služio deda autorke ovog teksta, paroh Bogomir Đorđević.)
Godine 2010. mermerna ploča postaje deo fonda Zavičajnog muzeja Knjaževac.
Izložba „Čuvajte (mi) Jugoslaviju”, koja traje do 31. marta, predstavlja još niz artefakata kao što su posmrtne maske našeg vladara i Luja Bartua (ministra spoljnih poslova Francuske poginulog u istom atentatu), koje su proglašene za kulturno dobro ove zemlje, kao i uniforma koju je kralj nosio prilikom posete Marselju, makete pripreme sahrane, maketa razarača kojim je kralj Aleksandar otišao za Francusku i kojim je njegovo telo vraćeno u Srbiju na večni počinak.
.
