Velikani iz lepe varoši

Šteta je provesti samo nekoliko sati u Gornjem Milanovcu. Lepa, simpatična varoš s okolinom zaslužuje i više pažnje i više vremena nego što smo joj poklonili. Ali dogodi se tako da vas put nanese u ovo zanimljivo mesto podno planine Rudnik, a da za njega nemate dovoljno vremena. To znači da niste u prilici da pohodite manastire Vraćevšnica i Vujan, planine Rajac i Ravnu goru, pa Takovo, Savinac i Ostrvicu, s oštrim vulkanskim kupama na čijem vrhu su ostaci utvrđenog grada. Zadovoljite se zato posetom Muzeju rudničko-takovskog kraja, u kome je legat braće Nastasijević stalna postavka „Pokloni i otkupi – vreme dinastije Obrenovića” i izložbena galerija.

Preporučujemo da makar vidite „Norvešku kuću”, sagrađenu 1987. u znak prijateljstva srpskog i norveškog naroda iz Drugog svetskog rata. Svojom arhitekturom simboliše jedinstvo vikinškog broda i srpske tradicionalne kuće u kojoj je postavka eksponata iz logora u Norveškoj.

Skromna kneginja

Milanovčani su ljubazni, predusretljivi, duhoviti. Ponosni su na svoj kraj i na njegovu prošlost. U svakom trenutku će se pohvaliti znamenitim ličnostima s ovog podneblja, koje su mesto našle i u istorijskim čitankama. Kad krene priča o prošlosti, tome nema kraja. Najčešće se počinje s Dragom Lunjevicom, docnije Obrenović, rođenom u Milanovcu, ćerkom Pante Lunjevice i unukom Nikole Milićevića Lunjevice.

Na dvoru kraljice Natalije provela je punih šest godina, gde su je doveli visoko obrazovanje, otmeno ponašanje i lepota, i zato je zauzela mesto dvorske dame. Tu na dvoru je buknula ljubav s deset godina mlađim kraljem Aleksandrom Obrenovićem. Venčanje je skrivano do 1900. godine, a kad je obelodanjeno, uzburkalo je prilično patrijarhalnu srpsku javnost.

U Srezojevcima, selu milanovačke opštine, rođena je Ljubica Obrenović, kneginja i supruga kneza Miloša Obrenovića. Čuveni vladar prvi put ju je ugledao slučajno prolazeći kroz ovo selo. Svadba je priređena 1806, a Ljubica je upamćena po svojoj dobroti i odanosti srpskom narodu. Posle Drugog srpskog ustanka kneževa porodica je živela u konaku u Gornjoj Crnući, nedaleko od manastira Vraćevšnica. Izbegavala je raskoš, poštujući porodicu i običaje. U istom selu je 1923. rođen filmski i pozorišni glumac raskošnog talenta Mija Aleksić. Ostao je upamćen kao vrstan komičar.

Nije rođena u milanovačkom kraju, ali u njemu počiva. Vilhelmina Mina Milica Vukomanović Karadžić umrla je u Beču, a njeni posmrtni ostaci preneti su s Tašmajdana u kriptu porodične crkve Vukomanović u selu Savincu. Ćerka Vuka Karadžića, slikarka i književnica, bila je veoma obrazovana i putovala s ocem po Evropi kao njegov sekretar. U Beogradu se 1858. zaljubljuje u Aleksu Vukomanovića, brata kneginje Ljubice, s kojim se venčala u Sabornoj crkvi. Prevodila je srpske narodne pesme i pripovetke. Branko Radičević posvetio joj je pesmu „Pevam danju, pevam noću”.

Dobrica, za večnost

Iz Gornjeg Milanovca je i poznata umetnička porodica Nastasijević koja je ostavila dubok trag u srpskoj kulturi između dva svetska rata. U porodici je stasalo sedmoro nadarene dece: Natalija (filozof), Živorad (slikar), Momčilo (pesnik i književnik), Svetomir (kompozitor, dirigent, direktor Beogradske opere, diplomirani arhitekta), Slavomir (književnik), Darinka (istoričar), Slavka (matematičar).

Stihovi su mu kao niske bisera, a on jedan od najznačajnijih pisaca 20. veka. Dobrica Erić je poreklom iz sela Donja Crnuća. Svojim stihovima oslikavao je živopisnu prirodu šumadijskog kraja zbog čega je postao lirski zdravičar Gruže. Pisao je poeziju, prozu i drame, a mnoge njegove pesme su nezaobilazni deo bukvara.

Verovatno smo nekog od znamenitih iz milanovačkog kraja prevideli u ovoj priči. Nama na dušu. Ali smo zato pažljivo saslušali neku vrstu monologa Ljubomira Petrovića koji varoš zdušno voli, podsećajući na reči poznatog biologa Jovana Cvijića koji je, inspirisan lepotom, Milanovac nazvao „belim labudom na zelenom jezeru”.

– Naše mesto je grad-muzej u kome se prepliću prošlost i sadašnjost – napominje Petrović. – Uočljiva su obeležja poslednjih kraljevskih dinastija Obrenović i Karađorđević. Mesto je 1853. osnovao knez Aleksandar Karađorđević preseljenjem iz varoši Brusnice, kolevke dinastije Obrenović. Šest godina se zvalo Despotovica, prema reci uz koju je sagrađeno. Čim se 1859. vratio na vlast, knez Miloš dao mu je sadašnje ime u spomen na starijeg brata po majci, čuvenog vojvodu iz Prvog srpskog ustanka Milana Obrenovića.

Zdanje Starog suda

Prvo javno zdanje u Milanovcu, čija je gradnja započela 1853, jeste zdanje Okružnog načelstva, poznatije kao Stari sud. U njemu je u Prvom svetskom ratu bio štab vojvode Živojina Mišića, koji je 1914. odatle izdao naređenje o početku Rudničke ofanzive i komandovao Kolubarskom bitkom. Zgrada Gimnazije je podignuta 1902. godine kao spomen-obeležje „Dom Miloša Velikog”.

Ždreban uvek posećen

Poznato milanovačko izletište je Ždreban. S brda se pruža prelep pogled na čitav grad. Uvek je rado posećeno. Ljubitelji pešačenja mogu da uživaju u suvoborskoj panorami i planinskim vrhovima među kojima je najpoznatiji Rajac sa 849 metara nadmorske visine. Omiljen je kod izletnika, planinara, đačkih ekskurzija i ljubitelja paraglajdinga. Na Rajcu je podignut spomenik legendarnim 1.300 kaplara, pobednicima Kolubarske bitke na Suvoboru u Prvom svetskom ratu.