Večno prometna ćuprija na Drini

Kiša u Višegradu bila je povod da odmah, sa auto parkinga u centru pored slavnog mosta na Drini,  umesto planirane šetnje uđemo u turistički vozić „Ćirko” za pet evra. Česte prolazne turiste, sa razglasa iz voza stalno zovu na dvadesetominutnu „istorijsku panoramsku vožnju” kroz varošicu podignutu na putu srednjevekovnih karavana, istom koji i danas vodi od Beograda do Trebinja, odnosno do mora i Dubrovnika.

Premda vam se u vožnji brdovitim uskim uličicama grada može desiti, kao nama, da vozač uključi pogrešnu audio-kasetu te da usput ni sa jedne strane voza ne primećujete znamenitosti na koje vam spiker ukazuje, jer se ta audio-traka odnosi na neku drugu rutu, burna istorija varoši na vetrometini ratova i osvajača, vidljiva je na sve strane. Srednjevekovna obeležja u brdu, minareti džamija, austrougarske građevine, zvonici pravoslavnih crkava, spomenik palim borcima Drugog svetskog rata na povratku s ovog kratkog puta – svedoče o smenjivanju vojski i vladara u danas poznatom turističkom gradu na tlu Republike Srpske, u prošlosti prometnoj bosanskoj kasabi, kako njen duh u svojim romanima opisuje naš nobelovac i Višegrađanin Ivo Andrić.

Pitamo vozovođu, kad već nema dobre kasete, za staru tvrđavu u brdu, kaže da je to srednjovekovni stari grad Pavlovina, nastao pre nego što su ispod njega na Drini osmanlije u 16. veku podigle varošicu. Pokazuje nam i bivšu osmatračnicu  starog grada – ruševine kule na nepristupačnoj steni iznad Drine: „Sa kule se motrilo na svakog ko se primicao gradu. Mi odavde zovemo je 'kula kraljevića Marka'. Po narodnoj priči je Marko jašući na Šarcu preskočio čitavu Drinu s druge obale i stigao srećno u svoju tvrdu kulu. Ona je imala tunel sve do Drine, a za vreme Turaka bila je tamnica. Austrougarska vojska  je posle kulu zatrpala kamenjem da se u njoj ne sakrivaju hajduci i begunci”, kako priča.

U tom trenutku, sagovornik nas obaveštava da upravo ulazimo u austrougarski tunel, koji je potom ova vojska izgradila kao jedan od 130 sličnih na trasi Austrougarske istočne železnice, zvanoj „štreka” i dugoj 166 kilometara . Kroz tunel je  posle od 1925. u varoš zahuktalo ulazio parnjak „Ćira”, po kom je svom motornom voziću, tepajući mu, naš vozač dao ime. Preko „grbače” tunela, kaže, danonoćno su kaldrmisanim putem prolazili putnici, konjske zaprege i „hamali” kako su zvali nosače, koji su kolicima vozili kofere.

„Tunel pod brdom Bikavac je svedok grada, pun  je priča o pijanim svatovima, regrutima, utvarama, ako koju hoćete da čujete, ispričaću”, kaže ovaj turistički vozač. Kroz tunel dug samo stotinak metara su skoro sedam decenija na putovanje „Ćirom”, koji je vozio od Beograda do Dubrovnika i Zelenike, mladići uz harmoniku odlazili u vojsku, a istim vozom stizali svatovi sa raznih strana da odigraju „kolce pred ćuprijom na Drini”, dok ih  je pozdravljao zvuk lokomotive. Ovde pričaju da je prilikom gradnje tunela stradao austrougarski inženjer čiji se lik „pojavljuje” noću retkim prolaznicima. Na Bikavcu, iznad tunela, Dragiša Nedović napisao je iz sevdaha pesmu „U lijepom starom gradu Višegradu”.

Ukidanjem pruge i uklanjanjem šina 1974. tunel je postao saobraćajnica za automobile. Posle decenija u tami, ponovo je prethodnih  godina osvetljen i obnovljena je trasa uskotračne pruge od Vardišta do višegradske železničke stanice. Posle tri decenije vratila se i lokomotiva parnjača: muzejski voz „Nostalgija” na trasi „Šarganske osmice” vozi fakultativno i prema potrebi grupe turista, zaljubljenike u železnicu i ekskurzije od Mokre Gore do Višegrada, pristajući stotinak metara od tunela. Kako u „Srbijavozu” za naš list kažu, zakup voza sa parnom lokomotivom, sa povratkom posle razgledanja grada, košta ukupno oko 2.200 evra, a za vožnju sa dizel vučom oko 1.200. Ako ima dovoljno zainteresovanih, povratna karta za putnika je 1.800 dinara, deca do šest godina ne plaćaju.

Most jedini preživeo poplavu grada

Na završetku „istorijske vožnje” i po prestanku kiše vratili smo se u „srce” Višegrada, na „ćupriju na Drini” koja je stekla slavu sa  romanom Ive Andrića, a smatraju je ovde  zaslužnom i za njegovu Nobelovu nagradu. Kameni most, podigao je svom rodnom gradu janjičar i potom veliki vezir Mehmed Paša Sokolović 1571. godine. Prelazeći ga, dolazimo do sofe ili kamene klupe na kojoj se neprekidno naizmenice turisti slikaju, sa koje se po Andrićevom romanu u zelenu, ali hladnu Drinu bacila Avdagina Fata o čijoj se lepoti i pameti pevalo, ne pristajući da se uda za Nail bega kog nije volela. Da ne bi pogazila reč koju je otac dao proscima, Fata odlazi na venčanje, ali u povratku svečane povorke silazi sa konja nasred ćuprije, tražeći da se odmori na istoj klupi. Tragičnim skokom napušta nesuđene svatove. Višegradski most na Drini i junakinja romana, koja je za Andrića oličenje čiste duše u podeljenoj i opterećenoj sredini – ostaju večni simboli ovih prostora. Nije čudo ni što mnogi tvrde da je i sam most Mehmed Paše večan: zidan od sige, kreča i ptičjeg izmeta, zaliven u temeljima olovom, jedini je preživeo u veliku poplavu 1896. kada je vodostaj Drine potopio varoš i ostale mostove na reci.

Preko puta „sofe” su vrata ili portal mosta. Delegacija stranih diplomata nam tumači natpis na arapskom o dobročinstvu vezira poteklog iz sela Sokolovići. Postoji i manji portal na kom piše da „onaj ko vidi most, misli da su zrna bisera rasuta po vodi, a da mu je nebeski svod školjka”. Danas se sa „Fatine sofe” leti izvode skokovi u Drinu koji okupljaju posmatrače iz celog sveta.

Starosedeoci tvrde da su likovi Andrićevih romana poznati Višegrađani, usmeravajući nas na baštu starog hotela pored mosta, u kojoj su se pod platanima, kažu, „postigli mnogi dogovori i napisali romani i romani”. U hotelu se nalazi i Andrićev apartman u kom je prilikom posete gradu svog detinjstva boravio 1963. i 1972. pošto je tetkinu kuću u kojoj je rastao poklonio posle rata Višegradu, ali su je opštinske vlasti potom prodale. Danas se od vlasnika traži da se kuća sporazumno  povrati kao kulturno dobro.

Tufahije i domaća kafa sa ratlukom u bašti pored Drine koštaju sedam evra. Tu od turista čujemo da najsočnije baklave i najduže tulumbe mogu da se nađu u poslastičarnici Andrićgrada, u koji ulazimo posle kratkog odmora.

Ovaj grad u gradu je u spomen na  Ivu Andrića podigao bosanski, naš i svetski reditelj Emir Kusturica u saradnji sa opštinom i vladom RS pre 12 godina, u nameri da umetnički i turistički  Višegrad poveže sa Mokrom Gorom na kojoj je sagradio Drvengrad, ali i sa Trebinjem i Dubrovnikom. Ispred kapije je spomenik koji predstavlja zagrljenu braću Sokolović: Mehmeda i Makarija, pašu i patrijarha, rad skulptora Zorana Kuzmanovića. Uz natpis  „Ne bila vas vašeg brata želja, kako mene i brata mojega”, Kusturica je spomenik podigao u nameri da pošalje poruku da „brat na brata ne mora da udari”,  kako se događalo na ovom tlu, da „bratska ljubav može da pobedi nepomirljivo i da se uzdigne iznad religije i države”. Podsetio je tada da je veliki vezir postavio za patrijarha brata od strica i da je „zahvaljujući moći ovog bratstva obnovljena Pećka patrijaršija 1557. godine, što je po mnogima obezbedilo opstanak Srba u potonjim vekovima”.

Prolaskom kroz kamenu kapiju Andrićgrada ulazimo u glavnu ulicu Mlade bosne, čiji su članovi naslikani na muralu iznad bioskopa „Doli bel”. Gostovanje Nenada Jezdića sa predstavom „Knjiga o Milutinu – deo prvi” stvorilo je gužvu ispred ulaza i tražila se karta više, a ne manja bila je preko puta ispred originalne bosanske ćevabdžinice sa ognjištem u kamenu i slikama Višegrada urađenim u bronzi, u retro stilu. U kamenom gradu ima pedesetak zgradica, među kojima su i zdanja Gradske uprave i Akademije lepih umetnosti sa katedrama za glumu i režiju, zgrada Andrićeve gimnazije, a tu su i Institut za slovenske jezike i književnost ispred kog je bista Meše Selimovića i crkva Svetog cara Lazara sa Njegoševom skulpturom pred kapijom. U planu je, kažu ovde, i spomenik Vuku Karadžiću. Andrićgrad je, sa mešavinom stilova svih epoha, ustvari Kusturicina vizija kako je mogao da izgleda Višegrad da ga nije zaobišla renesansa. Predstavlja mešavinu vizantijskog, otomanskog, kao i renesansnog i klasicističkog stila. U pansionima je smeštaj klimatizovan, iako skroman, a noćenje košta oko 30 evra. Najbolje su apartmanske dvospratnice čiji prozori gledaju na Drinu i malo pristanište. Krstarenje do nedalekog ušća Rzava u Drinu povodom dodele Velike nagrade „Ivo Andrić”, koja nas je ovde i dovela, bilo je uzbudljivo i „začinjeno” jagnjetinom i domaćom travaricom.

Spomenik nobelovcu u centru, pored kog se svi slikaju sa Kusturicom, nastao je kao odgovor na rušenje Andrićeve biste (1991.) koju su muslimanski ekstremisti bacili u reku u koju je skočila junakinja njegovog romana. Drina ostaje simbol razdvajanja i podela, ali i povratka, kao da poručuje današnji Višegrad.

Obnova banje „Vilina vlas”

Načelnik Opštine Višegrad Mladen Đurević kaže za „Magazin” da je počela obnova banje „Vilina vlas”. Osim radova na fasadi, u toku je rekonstrukcija četvrtog sprata na kom će se primenjivati savremena rehabilitacija i smestiti luksuzniji apartmani. Ali i sada, u banji čija je voda blagotvorna za sve oporavke, prvi slobodan krevet moguće je naći tek u novembru. Po sagovornikovim rečima, kroz Višegrad danas prođe oko 400.000 turista godišnje.

Veliku zaslugu u tome, kaže, ima Andrićgrad, zbog čega su se ovih dana vodili razgovori o završetku hotela u ovom kompleksu, u kom se najavljuje još jedan spa centar kako bi banjski turizam u Višegrad privukao ljude i u zimskom periodu i kada su jake kiše.

 „Pre 15 godina smo imali samo banju i ćupriju. Sada u Andrićgradu šetaju i sede Kinezi, Rusi, Japanci, ali i studenti iz evropskih zemalja i sa američkog kontinenta. Nastojaćemo da kulturnih i sportskih događaja bude i više nego dosad”, kaže.

Manastirski spomenici Karađorđu i Draži Mihailoviću

Pre deceniju obnovljeni manastir Dobrun, na starom putu između  Srbije i Bosne, sa freskama iz 14. veka i spomenikom Karađorđu, smatra se biserom ovoga kraja. Poznat je i manastirski kompleks Draževina sa spomenikom generalu Draži Mihailoviću koji je ovde, kako tvrde, kao četnički komandant uhapšen nakon Drugog svetskog rata. Veoma vredni su i manastiri Svetog Save i ikonopisački ženski manastir Vaznenjenja gospodnjeg u Vardištu.