Sedam novih spomenika prirode

Stenovite piramide, kolonije slepih miševa, šuma cera, grčka žaba, dnevni leptiri samo su delić ukrasa Srbije, koji su odnedavno zaštićeni i zakonom.

Marina Šibalić, v. d. direktora Zavoda za zaštitu prirode Srbije podsetila je nedavno, povodom 76 godina od kada se biseri prirode u našoj zemlji štite i zakonom, da danas imamo 472 zaštićena područja. S novim spomenicima prirode tako je 9,92 odsto površine pod zaštitom.

A sve je počelo 1948. godine zaštitom Velike i Male Ripaljke kod Sokobanje.

Dr Dragana Ostojić, načelnica odeljenja za zaštićena područja zavoda, nabrojala je nova zaštićena područja. Spomenici prirode postali su Vražji kamen – Prosečnik, Mrkonjski vis, Dubočka pećina – Gaura Mare, a za četiri nova predela izuzetnih odlika proglašeni su Cer, Klisura reke Đetinje, Ada Ciganlija i Vardenik.

To je rezultat rada Zavoda za zaštitu prirode Srbije i Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode u 2023. godini.

– Prvi spomenici prirode kao pojedinačna, grandiozna stabla drveća stavljeni su pod zaštitu već u periodu od 1949. do 1951. godine i to na području Beograda, kao i na područjima današnjih nacionalnih parkova. Potom su usledila proglašenja predela naročite prirodne lepote, današnjih predela izuzetnih odlika – podsetila je Ostojićeva.

Vražji kamen – Prosečnik

Kamene kule koje se izdižu iznad reke Pčinje i crkva na jednoj od njih, u opštini Trgovište, mame znatiželjne turiste svojim neobičnim i „đavolski” atraktivnim izgledom.

Predeo Vražjeg kamena izuzetna je prirodna vrednost geomorfološkog karaktera sa stenovitim odsecima, erozionim gredama i većim brojem ostenjaka nastalih erozijom. Upisan je u Inventar objekata geonasleđa Srbije. Sada je i spomenik prirode, druge kategorije.

Dileme nema, Vražji kamen delo je reke, koja je davno tu prosekla stenu i procesom spiranja izvajala niz kamenih stubova.

Međutim, prema legendi koju meštani rado prepričavaju, kamene kule đavolja su rabota. U želji da promene tok Pčinje, da teče prema Bugarskoj, Džudža Budža, Kumbara Kljeka, Filanko Šilja i Muja, najpoznatiji ovdašnji đavoli, dovukli su krupno kamenje, ali ćudljivu reku nisu uspeli da ukrote. Kamene kule podsećaju na Đavolju varoš, a ima i onih koji se prisete Meteora zbog Crkve Svete Bogorodice iz 14. veka na vrhu jedne od njih.

Mrkonjski vis

Mnogi su za Mrkonjski vis (1.017 m) kod Tulara u opštini Medveđa čuli od planinara. Poseban je po stenovitom piramidalnom obliku i vrhu u obliku šiljka, s koga se pruža pogled na Kopaonik, Šar-planinu, Goliju, Staru planinu, Jastrebac i Radan planinu. Zbog specifične podloge i klime ovde raste kitnjak i cer s grabićem, ali su u vegetaciji prisutne i biljne vrste od nacionalnog značaja: gnezdovica, mečja leska, kostrika... Ovde se može sresti i grčka žaba!

– Na visu se nalaze i dva arheološka lokaliteta iz doba rane Vizantije, dok se u podnožju nalazi crkvište s ostacima rimskih opeka što predstavlja predvorje Caričinog grada na Radan planini – navela je dr Ostojić.

Dubočka pećina – Gaura Mare

Ovaj spomenik prirode udaljen je 20 kilometara od Kučeva. Zaštitu zakona zaslužio je zbog jedinstvenog oblika podzemne kraške morfologije istočne Srbije, odnosno rečnih, tunelskih pećina, ali i zbog zanimljive faune i četiri nove vrste za Srbiju.

U pećini, ukupne dužine 2.734 metara, nalaze se kolonije od pet vrsta slepih miševa.

Vardenik

Ova planina na teritoriji opštine Surdulica, sa 1.876 metara nadmorske visine, između reke Južne Morave i Vlasinskog jezera, jedna je od 10 najviših u Srbiji. Najviši vrh je Strešer. Posle Rtnja ovo je naša najlepša izolovana planinska kupa.

Područje odlikuje impozantna biološka raznovrsnost s obiljem reliktnih (mečja leska) i endemskih biljnih vrsta. Jedna od njih je rosulja – retka biljka mesožderka. Registrovano je ukupno 414 biljnih vrsta od čega je 39 endemičnih. Zabeleženo je i 96 vrsta dnevnih leptira, od kojih je najznačajniji retki kavkaski žutać, poznat samo na Balkanu.

Klisura reke Đetinje

Klisura u blizini Užica, po rečima dr Dragane Ostojić, pravi je geomorfološki fenomen. Čine je pećine, odseci, vrtače i različiti ostenjaci.

U jednom delu Đetinja meandrira i pravi slapove, brzake i virove. U klisuri živi raznovrstan biljni i životinjski svet, a zbog leptirova zaslužila je i status područja od međunarodnog značaja.

Klisuru krasi i spomeničko nasleđe. Nad uskim klancem Đetinje nalazi se veliko neolitsko naselje Gradina. Na lokalitetu Mala Gradina su ostaci srednjovekovnog grada s utvrđenjem.

Ada Ciganlija

Svima dobro poznato najveće uređeno, otvoreno kupalište u Srbiji, koje leti dnevno poseti više od 100.000 kupača, uz Savsko jezero i njegovo priobalje, jedinstvena je ambijentalna celina. Danas je to višenamenski kompleks namenjen vodosnabdevanju, rekreaciji, sportu, ribolovu i ugostiteljstvu. Manje je poznato da je nakon povezivanja rečnog ostrva s kopnom i formiranja veštačkog Savskog jezera došlo do promene prirodnih staništa na Adi.

Međutim, ovo područje predstavlja vanredan primer primene principa održivog razvoja. Prirodne vrednosti Ade predstavljaju vodena i vlažna staništa, uključujući i šume hrasta lužnjaka i poljskog jasena, i šume bele i crne topole.

Izuzetnu vrednost područja predstavljaju gljive, među kojima se posebno izdvaja zvezdača, strogo zaštićena i retka vrsta.

Ovde živi i 147 ptica od kojih je 40 gnezdarica, tu je i zimovalište malog vranca.

Cer

S jednog od nekoliko vidikovca ove planine iznad reke Drine i Panonskog basena može se videti pola Srbije. Najviši vrh iznosi 687 metara, a na samoj planini postoje četiri vrha koja su viša od 600 metara. Ovo je najšumovitije područje severozapadne Srbije. Izuzetnu vrednost čine šume cera, nominovane kao međunarodno značajno područje za ptice. U zaštićenom području nalaze se spomenici kulture od posebnog značaja i velike istorijske vrednosti: manastir Radovašnica iz 15. veka i arheološka nalazišta kao što su: Konjuša, Trojanov grad, Vidojevica i Kosanin grad, svi iz trećeg, četvrtog i petog veka.

Jedan od najznačajnijih događaja nacionalne istorije odigrao se 1914. godine upravo na Zelenoj planini, kada je srpska vojska izvojevala prvu pobedu u Velikom ratu. I danas su na tom području vidni ostaci rovova i zemunica.

Na Cersku bitku u kojoj je brojčano slabija vojska pod vođstvom Stepe Stepanovića savladala Austrougare podseća, u selu Tekeriš, Spomen-kosturnica na kojoj je uklesano: „Vaša dela su besmrtna”. Tu je i groblje na kojem su zajedno sahranjeni srpski i austrougarski vojnici poginuli tokom Cerske bitke.