Borben, strašan i lep

Preobražaj Beograda u modernu evropsku prestonicu događa se između dva rata kada postaje glavni grad jugoslovenskih naroda, podsetio je upravnik arhiva Jugoslovenske kinoteke Aleksandar Erdeljanović otvarajući u Kinoteci izložbu dokumenata i fotografija „Beograd: dvadesete dvadesetog veka” Istorijskog arhiva Beograda čiji su autori Slobodan Mandić, Snežana Lazić i Dragana Mitrašinović.

Kako je objasnio, završetak Prvog svetskog rata i proglašenje Beograda prestonicom Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 31. decembra 1918. godine najavili su veoma dinamičan period u razvoju glavnog grada. Nastupa vreme obnove, demografskog, kao i privrednog i kulturnog uspona, koje se nastavlja i s osnivanjem Jugoslavije 1929. godine.

Dvadesetih godina dvadesetog veka Beograd doživljava veliki rast broja stanovnika u vremenu intenzivne posleratne obnove i izgradnje. Broj stanovnika je više nego udvostručen i krajem decenije dostiže gotovo 240.000. Istovremeno, u rekordnom roku nastaju novoprosečeni bulevari, višespratnice i reprezentativne državne zgrade. To je decenija u kojoj se uvodi redovan gradski prevoz, a mir ulica počinju da remete vozači automobila.

„Izložba u stvari predstavlja život prestonice nove države, kraljevine koja je postojala manje od 23 godine, do nacističke okupacije”, kaže Erdeljanović.

Od svih grana, podseća, posle razaranja najbrže se oporavila trgovina, a jača i uticaj stranih filijala novčanih zavoda. Obnovom grada, građevinarstvo postaje najprofitabilnija delatnost, što s druge strane otvara prostor i za nezakonite poslove. Glavni grad prolazi i kroz turbulentan politički period, s atmosferom bremenitom aferama, preokretima, atentatima i demonstracijama.

Autori izložbe koristili su bogatu građu Istorijskog arhiva, a to su pisma, ugovori, nacrti arhitekata, reklamni plakati, ali su otkrili i manje poznata dokumenta i fotografije, uz materijal iz ondašnje štampe.

Tako, pored Zapisnika sa svečane sednice Opštine grada Beograda na kojem general Franš d'Epere odlikuje Beograd Velikim krstom Legije časti, izloženi su i fotografija kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića i kraljice Marije na dan venčanja 8. juna 1922. godine, kao i stare novčanice Narodne banke. Takođe, i nacrt obnove pozorišta Manjež, fotografija sa seta snimanja prvog filma „Kačaci u Topčideru” ili „Budi Bog s nama” Boška Tokina i Dragana Aleksića iz 1924. godine, zatim tu su i nepoznati crteži Milene Pavlović Barili...

Istovremeno se tada radilo i na izradi zakonskih propisa i Generalnog urbanističkog plana. Srpske arhitekte iz poslednje decenije 19. veka, školovane u evropskim gradovima, smenila je generacija koja je diplomirala na beogradskom Tehničkom fakultetu. Oni su odlazili u evropske gradove na usavršavanje, tako da Beograd od tada postaje domaćin izložbi svetske arhitekture. Posle prvog perioda obeleženog uticajem ruskog akademizma pod okriljem Nikolaja Krasnova, na zdanjima Beograda počinje da se vidi uticaj češke, nemačke i pogotovo francuske arhitekture, prikazali su ovom izložbom autori.

„Beograd je borben, strašan i lep”, okarakterisao je velegrad između dva rata Boško Tokin u romanu „Terazije” objavljenom 1932. godine.