Od Crvenokose boginje do Vidovdanke

Da li se na teritoriji Srbije 6.000 godina pre nove ere Crvenokosoj boginji nazdravljalo ranim varijantama piva? Zašto je jedna od figurina iz Vinče nazvana Vidovdanka? Kako se lovila riba teška 700 kilograma? Odgovore na ta pitanja osvetljava knjiga o praistorijskoj eri na tlu današnje Srbije pod nazivom „Koreni evropske civilizacije – Lepenski Vir – Starčevo – Vinča”, čiji su autori prof. dr Dušan Mihailović, prof. dr Jasna Vuković i prof. dr Boban Tripković sa Filozofskog fakulteta. Ovo su najinteresantniji detalji iz te knjige koja je predstavljena pre dva dana u Biblioteci grada.

Lepenski Vir – vešti ribolovci

Lepenski Vir poslednja je zajednica na Balkanu koja je živela od sakupljanja hrane i njeni začeci sežu u period od oko desetak hiljada godina pre nove ere.

– Najraniji period (paleolit) iz koga potiču i najstarija nalazišta u Srbiji objašnjen je u prvom delu knjige. Ti najstariji tragovi ljudskog prisustva na Balkanu datiraju u period od pre 500.000 godina. U ovom delu objašnjene su okolnosti koje su dovele do izumiranja neandertalaca i pojave modernog čoveka. Tada je došlo do kontrolisane upotrebe vatre, naseljavanja homosapijensa i do promena u kulturi, umetnosti i načinu života. Sam Lepenski Vir, sa trapezoidnim staništima i skulpturama, trajao je od 6300. do 5900. godine pre naše ere. U mezolitu, u kome je zasnovana kultura Lepenskog Vira, počeo je da se uspostavlja sedelački način života. To je podrazumevalo postojanje naselja. Ali naselja u to vreme još nisu bila stalna, već privremena, jer su se te zajednice sezonski pomerale. Postoje ipak dokazi da su pripadnici tih zajednica počeli da provode sve više vremena u naseljima. Razlog za to je svakako i to što su se oni bavili ribolovom, ali i koristili sve više biljnih i životinjskih vrsta. Po svemu sudeći, praktikovali su i skladištenje proizvoda – kaže Dušan Mihailović.

Lepenski Vir poznat je po staništima trapezoidne osnove, najverovatnije građenim po modelu brda Treskavac, koje se nalazi prekoputa.

– U ovim trapezoidnim staništima – svetilištima postojali su kameni pragovi, kameni stolovi, žrtvenici, a u zadnjem delu staništa nalazila se skulptura. Pretpostavlja se da je taj deo staništa imao sakralnu namenu. Još se ne zna da li su staništa bila nadzemna ili su bila poluukopana ili ukopana jer postoje različite interpretacije. U svakom slučaju, njihova unutrašnjost bila je znatno osmišljenija i upečatljivija od spoljašnjeg izgleda i verovatno je svaki deo imao neku posebnu ulogu – objašnjava Mihailović.

Ono što je prvi put zabeleženo u kulturi Lepenskog Vira jeste da su se njegovi stanovnici na poseban način bavili ribolovom. Lovili su ribe teške 500, 600, čak i 700 kilograma, dugačke i po nekoliko metara. Verovatno je da su ih i sušili, što im je takođe omogućavalo boravak na jednom mestu. Pretpostavlja se da su u lovu koristili i čamce, ali ti tragovi nisu sačuvani.

Starčevačka kultura – prvi poljoprivrednici

To je vreme kada su ljudi postepeno prestali da se bave lovom i sakupljanjem i kada su počeli da proizvode hranu pripitomljavanjem životinja i biljaka.

– Na prostoru Srbije to se desilo oko 6.200 godina pre nove ere. Starčevačka kultura traje i tokom prve polovine šestog milenijuma, približno od oko 5600. do 5500. godine pre nove ere. Prema mnogobrojnim analizama, nosioci starčevačke kulture na centralni Balkan se doseljavaju sa jugoistoka, iz oblasti Anadolije – kaže Jasna Vuković.

Skoro tokom čitavog trajanja ove kulture živelo se u poluukopanim kućama – poluzemunicama, čiji su nadzemni delovi zidova bili izrađeni od kolja oblepljenog blatom (pleter i lep). Tek krajem perioda na nekim nalazištima se javljaju prave nadzemne kuće.

 – Iako su ljudi počeli da gaje žitarice – pšenicu i ječam, a zatim i mahunarke (sočivo i grašak), oni još nisu bili osnova ishrane. Sakupljali su divlje vrste voća (drenjine, divlje jabuke, kruške, maline, kupine) i orašaste plodove – lešnik i žir. Gajili su domaće goveče, ovce, koze i svinje, ali su jeli i meso divljači, pre svega jelena. Nove analize pokazale su da su već u tom periodu pravili različite vrste mlečnih proizvoda, a koristili su i med divljih pčela, pa i so. Postoje neke naznake da su fermentirali žitarice pa je velika verovatnoća da su pravili i neko blago alkoholno piće slično pivu – priča Vukovićeva.

Neolit je doba kada se počeo koristiti takozvani glačani kamen, od kojeg su pravljene sekire, tesle, dleta, a hrana je mrvljena na žrvnjevima. Korišćene su i alatke od roga i kosti.

– U to vreme na prostoru današnje Srbije prvi put se pojavljuje keramika – prvi sintetički materijal u istoriji čovečanstva. Posuđe od pečene gline omogućilo je lakšu pripremu hrane, a jednostavna termička obrada proširila je veće korišćenje jestivih namirnica. Starčevačka kultura u nauci je veoma važna upravo zbog početka poljoprivrede i neolitske revolucije – korenitih promena u društvu koje su izazvane proizvodnjom hrane i stalnim naseljavanjem. U široj javnosti ona je, kao i kasnija, vinčanska kultura, poznata verovatno po figurinama, od kojih je jedna od najčuvenijih takozvana Crvenokosa boginja iz Donje Branjevine kod Odžaka – objašnjava Vukovićeva.

Na nalazištu Blagotin kraj Trstenika – jednom od najranijih starčevačkih lokaliteta – pronađeno je i mesto na kojem su se obavljali obredi.

– U okviru jedne zemunice otkriven je niz ritualnih predmeta: žrtvenik, keramički modeli zrna pšenice i dve jedinstvene figure velikih dimenzija. Zemunica se nalazi iznad jame na čijem dnu je bila postavljena lobanja jelena, koja nosi složenu simboliku smena prirodnih ciklusa i dualističke simbolike. Preko toga su nađene velike količine životinjskih kostiju koje predstavljaju ostatke gozbe, i zasute su pepelom. U njemu je pohranjen skelet novorođenčeta (nema indicija da je dete umrlo nasilnom smrću). Sve ovo govori o složenim religijskim predstavama i bogatim ritualnim praksama koje tek treba rekonstruisati – ističe Vukovićeva.

Poznato je nekoliko desetina starčevačkih lokaliteta u Srbiji, a u Beogradu njeni ostaci nalaze se na čuvenom nalazištu u Vinči, ali i u okolini Mladenovca (Bataševo).

Vinča – stalna naselja opasana rovovima

Vinčanska kultura je naziv kojim arheolozi označavaju jedinstven kulturni stil na prostoru današnje Srbije i susednih država u vreme od oko 5400. do 4500. godine pre nove ere.

– Pripadnici vinčanske kulture većinom su delili uobičajenu neolitsku svakodnevicu: živeli su u stalnim i dugotrajnim naseljima koja su, radi zaštite, često opasana rovovima, stanovali su u kućama od drveta, blata i slame čiji su izgled i uređenje pružali i privatnost i udobnost, bavili su se zemljoradnjom, stočarstvom, lovom i sakupljanjem plodova, a ponegde i ribolovom. Izrađivali su i raznovrsne predmete praktičnog i simboličkog značaja, najčešće od gline, kosti, kamena i drveta, ovladali su rudarstvom i metalurgijom bakra te koristili i razmenjivali predmete čije je poreklo u dalekim i egzotičnim krajevima – priča Boban Tripković.

Najpoznatije je nalazište u Vinči – Belo brdo, od 1908. do 1934. istraživao ga je čuveni arheolog Miloje Vasić. Iz tog vremena potiče veliki broj raznovrsnih predmeta izuzetne izrade i prefinjene estetike.

– Među njima se posebno ističu antropomorfne figurine koje su nazvane Vidovdanka i Ivanka jer su otkrivene na Vidovdan i Ivanjdan. Nova istraživanja Vinče, koja traju već četvrt veka, odlikuje korišćenje najsavremenijih metoda i učešće mnogih istraživača koji su doneli neophodnu raznovrsnost u tumačenju lokaliteta. Odgovor na pitanje šta Vinča i vinčanska kultura predstavljaju danas delom se nalazi u obrazovnim i kulturalnim politikama države Srbije, odnosno u brizi koju posvećuje istraživanju, prezentovanju i zaštiti nasleđa iz vremena vinčanske kulture – kaže Tripković i ističe da je praistorijsko nasleđe u Srbiji istovremeno i nasleđe evropske i globalne kulture.

Pešterija – novo nalazište iz mezolita

Nedavno je otkriveno novo nalazište iz mezolita u pećini koja se, kako kaže Dušan Mihailović, zove Pešterija i nalazi se u blizini Zvonačke banje udaljene od Pirota četrdesetak kilometara. Taj lokalitet potiče iz istog perioda iz koga je i Lepenski Vir. U pećini su otkrivene kamene i koštane alatke, kao i privesci od zuba šarana identični onima u Đerdapu.