Kuća porodice Hristić, upamćena i kao Konak Malog Riste, poznata je i onima koji nisu u njoj nikada bili. Tu su snimani kadrovi filma „Zona Zamfirova”, a 2005. i filma „Ivkova slava”. Pre tridesetak godina u konaku su snimljeni i neki kadrovi TV serije „Vuk Karadžić”.

Danas je ovo zdanje poznatije kao Muzej Ponišavlja, sagrađeno na desnoj strani reke Nišave, u delu grada koji se zove Tijabara (Tiha bara) i svojom graditeljskom lepotom postalo je deo kulturne baštine Balkana.

Prva izložba u Muzeju Ponišavlja otvorena je 29. novembra 1956. godine. Od tada do danas ova kuća je jedan od zaštitnih znakova Pirota i Pirotskog okruga, ali i ubedljivo najposećeniji objekat svih ovih godina. Na hiljade posetilaca iz zemlje i inostranstva posetilo je ovu kuću, mnogi su pisali o njoj, bila je inspiracija mnogih umetnika, nalazila se i nalaziće se na još mnogo slika, fotografija, razglednica.

O istorijatu muzeja više podataka dobili smo od Mile Panajotović, istoričarke i višeg kustosa Muzeja Ponišavlja.

Ovo je nekada bio porodičan dom porodice Hristić, koja je prezime dobila po svom rodonačelniku Hristi Jovanoviću, bogatom pirotskom trgovcu stokom  i čorbadžiji. Zbog izuzetno niskog rasta dobio je nadimak Mali Rista ili Čučuk Rista, kako su ga Turci zvali.

On je 1848. godine izgradio jednu od prvih hrišćanskih spratnih kuća u gradu, uz posebno dopuštenje otomanskih gradskih vlasti. Naime, u to doba hrišćani, kako ističe naša sagovornica,  nisu smeli da grade spratne kuće. Bila je to privilegija samo bogatih turskih velikodostojnika, aga i begova. Budući ugledan i jedan od viđenijih hrišćana, Mali Rista je dobio dozvolu za gradnju, ali pod uslovom da gornji sprat kuće koriste bogatiji muslimani kao konak. Porodica Hristić bila je u obavezi da im pruži svu udobnost i boravi u prizemlju kuće.

Stara gradska kuća

Oslobođenjem Pirota i pirotskog kraja od otomanske vlasti 1877. godine, kuća je u potpunosti pripala porodici Hristić, koja je u njoj živela do posle Prvog svetskog rata, a zatim je 1953. godine prodala opštini za potrebe muzeja. Nakon tri godine restauracije i konzervacije, kuća je osposobljena i 1956. godine, svečano, na Dan Republike, otvorena za javnost kao muzej.

U Pirotu je nekada bilo još desetak ovakvih hrišćanskih konaka, da bi danas Konak Malog Riste predstavljao jedini sačuvani objekat iz 19. veka, koji je proglašen spomenikom kulture od izuzetnog značaja.

– Muzejska izložbena postavka osmišljena je tako da u celini prezentuje staru gradsku kuću s kraja 19. veka s pratećim originalnim eksponatima tog doba. Posetioci u prizemlju kuće mogu videti ižu,  prostoriju s ognjištem ili dnevnu sobu gde se nalaze dve trpeze, za odrasle i decu, kao i sve predmete koji su korišćeni u domaćinstvu. U ovom delu postavke nalazi se i pirotska grnčarija, gde se mogu videti raznovrsni predmeti od gline, po kojima je inače pirotski kraj, pored ćilima i kačkavalja, bio i ostao nadaleko poznat. Iz iže je bilo moguće „da se iskoči na dvor”, jer je postojao još jedan ulaz –izlaz iz kuće, koji vodi kroz ćiler, odnosno ostavu – kaže Mila Panajotović.

Muška i ženska divanhana

Međuspratni deo zauzima samo jedna prostorija koja je nazvana niskom sobom, zbog njene izuzetno spuštene tavanice. Spratni deo je građen prema orijentalnom planu gradnje, namenjen orijentalnom načinu života. Ovde ima osam prostorija, od koje su dve dnevne sobe, takozvane divanhane. Razlikuju se muška i ženska divanhana, opremljene minderlucima za sedenje i prozorima koji gledaju na vrt. Ostale prostorije su salon ili golema soba, dve spavaće sobe i manji salon sa stilskim nameštajem, trezor soba ili sef za dragocenosti i kave-odžaklija ili trpezarija. Glavni i osnovni deo i dekor enterijera predstavljaju pirotski ćilimi, koji plene svojom lepotom. Postoji i prostran tavanski prostor do kojeg se stiže drvenim stepeništem.

Tako izgleda i danas, a u kakvom ambijentu je izgrađen?

– Ako bismo se vratili u prošlost Pirota, u njegovo orijentalno razdoblje, vek i po unazad, Konak Malog Riste smestili bismo u Donju  mahalu, koja se protezala dužinom desne obale Nišave, od Golemog mosta do ušća Gradašničke reke u Nišavu i koju je Knjaževački drum delio od ostatka Tijabare.

S druge strane reke Nišave, preko Golemog mosta, nalazi se deo grada koji se i danas zove Pazar, nekadašnji većinski turski deo grada s administrativnim centrom i velikim trgom gde se odvijala trgovina, to jest mesto pazara.

Ceo grad bio je podeljen na mahale, a nazivi mahala su se davno izgubili iz sećanja Piroćanaca, izuzev naziva Jatagan mahale u Tijabari i naziva Kale-kapija u Pazaru. Mahale su obično dobijale imena po nekim prepoznatljivim građevinama, kao što je Kale, pirotska srednjovekovna tvrđava, i uglednijim ličnostima – Tatalibabina mala, danas Mečkin sokak, Protina mala, sada Save Kovačevića, Svinjareva mala, preimenovana u Paje Jovanovića – kaže Mila Panajotović.

Niska soba

Posebno je zanimljiva takozvana niska soba u Ristinom konaku. Naziv potiče otuda što su vrata i plafon niski.

– Ovu sobu je Mali Rista nekada koristio kao svoju radnu sobu, koja je građena prema njegovoj visini, tako da je svako morao, ukoliko je bio viši od vlasnika, da pogne glavu prilikom ulaska unutra i na taj način je izgledalo da se klanja domaćinu – kaže Mila Panajotović.

To je, kako kaže predanje, odavalo utisak da mu pognutim položajem Turci i svi koji su dolazili ukazuju posebno poštovanje.