Otkad su se zagrlili...
Zajednica koja je 1. decembra 1918. nastala sastojala se od pobednika, srpskih div-junaka s Gorničeva i Kajmakčalana, onih koji su peške došli iz Soluna, i poraženih i netrpeljivih usrdnih podanika Dvojne monarhije
U sivkasto predvečerje 14. novembra 1918. godine na glavni zagrebački kolodvor iz Rume stiže vlak sa oko tri stotine vojnika iz Valjeva, iz sastava Petog pešadijskog puka „Kralja Milana”, iz slavne Drinske divizije. Komandant Drugog bataljona, potpukovnik Ljubimir Maksimović, izlazi iz voza radi predaha na svome putu ka Rijeci, kuda se po zadatku namerio ne bi li pred nestrpljivim Italijanima markirao granice nove države. Pobednička vojska simbolično ulazi u Zagreb, a na svečanom dočeku u dvorani zagrebačkog „Sokola” reč uzima niko drugi do bivši austrougarski oficir i pripadnik okupacionih vlasti u Beogradu potpukovnik Slavko Kvaternik, sada preobučen u odoru pobednika. Njegov sin, Eugen Dido Kvaternik, kasnije učesnik atentata na kralja Aleksandra, od 1941. biće među prvim ustaškim uniformama u NDH.
U bataljonu se kao redov nalazio i Stanislav Krakov pa je o događaju sastavio i kraći članak koji je objavljen 1929. Ali i Miroslav Krleža, kako primećuje Čedomir Višnjić, „sa sigurne vremenske i političke udaljenosti” piše svoju Pijanu novembarsku noć 1918. U tom zapisu tvrdi da se, kad je čaj već bio poslužen, tobož i izderao pred svima uzviknuvši: „Dolje Kvaternik!”
Četiri godine pre narečenog događaja, dok je u leto 1914. godine Austrougarska spremala pohod na Srbiju šaljući Beogradu bedni ultimatum ispred već ukrcanih trupa, u Hrvatskom saboru Ivo Frank, pravaš, hrvatski nacionalista i srbofob, obratio se srpskim zastupnicima rečima: „Srpstvo je samo po sebi veleizdaja.”
Veliki rat je otpočeo, a sa njim i neprekinuto stradanje svih Srba – kako Prečana, koji žive s one strane zapadnih i severnih granica Kraljevine Srbije, tako i onih u matici. Zdušno se zalažući za fizičko poništenje Srbije, a time i trajno „rešenje srpskog pitanja”, hrvatski su pukovi bili među prvima kada je počelo proterivanje srpskog naroda i njegove, posle balkanskih ratova izmučene vojske, preko albanskih planina.
Ali umesto da nakon pobede i sloma Austrougarske monarhije 1918. prvo izvrši odmazdu i zasluženo kazne poražene trajnim potčinjavanjem celokupne teritorije bivše monarhije, Karađorđevići čine fatalnu istorijsku grešku. Pozivajući hrvatske lidere u novu jugoslovensku zajednicu, abolirajući njihovo idejno i opštenarodno neprijateljstvo prema Srbima, ali i konkretne ratne zločine, kralj i vlada u Beogradu iznova podstiču one ideje i dela koji će se kao trajni stavovi i ponašanja hrvatskog bića najjasnije izobraziti 1941. godine.
Oprošteno i propušteno
Jugoslovenstvo nije postojalo u Hrvata. To je bila zabluda i greška Karađorđevića, takva i tolika da ih je trebalo podjednako kazniti kao i Hrvate posle Velikog rata. Kazna je i stigla 1941. godine, ali celom srpskom kolektivu, i opet od strane prethodno poraženih. Zašto je izostala odmazda? U državi koja se stvarala trebalo je, po prirodi stvari, da se čuje samo glas oslobodilaca i sprovedu samo ideje i interesi pobednika. Ali pogrešno sračunata politika, pritisak nevoljnih „saveznika” i crv samoporicanja izrodili su aveti srbofobije kroz zločine ustaških legija. Oprošteno i propušteno 1918. stvorilo je i Jasenovac 1941. i genocidni izgon 1995. Tako su se o sudbini srpske imovine i zemlje u Dalmaciji, Krajini i na Baniji, u Slavoniji, Posavini i na Kordunu dva puta pitali dva puta poraženi i dva puta nekažnjeni.
Zajednica koja je 1. decembra 1918. nastala sastojala se od pobednika, srpskih div-junaka s Gorničeva i Kajmakčalana, onih koji su peške došli iz Soluna, i poraženih i netrpeljivih usrdnih podanika Dvojne monarhije. Tako su se oni, koji su 1914. likovali dok je Srbija padala, sada postavili kao jednakopravni, čak i u prednosti nad pobednicima, neko ko će ravnopravno i bez griže savesti sačinjavati novu državu – Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca. U monografiji Dvadesete (Srpsko narodno vijeće, Zagreb, 2022) autor Čedomir Višnjić piše: „Prvog decembra 1918. cijelo ovo društvo, po socijalnoj vertikali, oslobodioci i poraženi, junaci i dezerteri svih vojski; politički i teorijski imalo se smatrati nacionalno oslobođenim i ujedinjenim.”
Pomenuta monografija, zapravo prva njena knjiga s naslovom Propali izlet potpukovnika Maksimovića obuhvata period od oslobođenja Srbije i drugih srpskih zemalja u jesen 1918. zaključno s krajem 1923. godine. To je, zapravo, antologija arhivskih pripovedaka, nastala na osnovu sistematskog čitanja arhivske građe, kojom istina o karakteru prve Jugoslavije, kako navodi autor, progovara nezabeleženim i nepoznatim glasovima, i to iz donjih slojeva sistema. To su glasovi seljaka i činovnika, ratara i drvodelja istekli iz tegoba njihovih privatnih života i izazova kolektivnog suživota u prvim poratnim godinama. Sveopšte političko rasulo u Kraljevstvu SHS (od 1920. Kraljevini SHS), prema Višnjiću, ostavilo je logički trag u arhivima, hrpu stihijskih dokumenata, baš kakva je i bila ondašnja država.
I umesto da izlazak iz rata bude trenutak sreće i momenat velike radosti i optimizma, prva Jugoslavija je postajala novi okvir za rešavanje starih slojevitih problema. Ruski ministar spoljnih poslova Sergej Sazonov pisao je da je rat iznenadio Srbiju i razdvojio Srbe Kraljevstva od Srba Austrougarske: „Srbi su nespremno religijski ušli u susretanje sa katolicizmom, jer je većim delom njihova (srpska) trpeljivost zapravo religijska ravnodušnost.” Istovremeno, Rusija se uvek među južnim Slovenima, pa tako i kod Srba, doživljavala kao neko, kako ističe Višnjić, „ko je dovoljno blizak da pomogne, ali istovremeno dovoljno udaljen da to čini bez ikakvog interesa i emocija”. Ni Sovjetima nije odgovarala Jugoslavija. Frano Supilo je govorio da je Rusija gurala političku nezavisnost Hrvatske nakon rata 1918. godine i zbog toga što se Petrogradu učinilo da lakše može da kontroliše pravoslavnu zajednicu Srba ako nisu ujedinjeni u Jugoslaviji.
... otad su se omrznuli
I Supilo i Ante Trumbić, koristeći pozicije prethodne monarhije, uspevali su u međunarodnim odnosima, u situaciji koja je za Hrvate značila potpuni gubitak preimućstva, da u jednom trenutku hrvatske političke i nacionalne interese dovedu u istu ravan sa srpskim, ako ne i malo ispred pobedničke države. Supilo je smatrao da je za Hrvatsku spasonosno spajanje sa Srbijom u novoj državnoj zajednici, jer to je bila izvesnost spasa umesto očekivane odmazde. On je svestan da je raspoloženje Hrvata da radije ostanu pod Habzburzima nego da imaju zajedničku državu sa Srbima. Ali Habzburga više nema. I Trumbić i Supilo su bili svesni da bi Hrvatska bila podeljena tako što bi pobednička Srbija uzela najveći deo, a ostatak rasparčali Italijani i Mađari.
Obe strane su 1918. godine želele da iskoriste onog drugog za ciljeve svoje politike i svoje nacije. U tome su se, kako autor ove monografije naglašava, i Trumbić i Pašić pronašli, a ostala je i jedna zabeležena, simbolična rečenica, pri susretu na Krfu 1917. godine tokom potpisivanja deklaracije. Ona nemilosrdno i tačno opisuje decenijsku hrvatsko-srpsku traumu: „Otkad su se zagrlili, otad su se omrznuli!”
Očigledno je, ma kako se nekad opirali da to priznamo, da su granice ove dve skupine južnih Slovena neprelazne. Nije posredi ni reč o etničkim i verskim osobenostima ili o razlikama u pismu i jeziku; reč je o kulturološkim kanjonima i preprekama koje se nikada nisu i verovatno nikada i neće prevazići. Nesumnjivo je da fenomen hrvatske netrpeljivosti prema Srbima koji žive na svojim teritorijama zapadno od Drine ima svoje (i)racionalne istorijske, psihološke i sociološke korene koji ne ishode iz verskih opredeljenja ili etničkih razlika, već iz duboke kulturne diskrepance koja nastaje i opstaje kao posledica dugotrajnih nacionalnih frustracija iz prošlih vremena. Ali da je svojevremeno malo bolje slušala, srpska vlada bi čula i glas pukovnika Milana Pribićevića, koji se takođe oglašava u prizivanoj monografiji Dvadesete. On je još u vreme austrougarske aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine izgovorio: „Društvo naše u Srbiji još uvek gleda Kosovo tamo gde ga više nema, a ne vidi ga onamo gde uistini jest: društvo naše ne vidi da je Bosna na zapadu, da su kosti Lazareve u Vrdniku, patrijarhova kruna u Karlovcima, Skoplje u Sarajevu, Miloš Obilić u Banjoj Luci, Kraljević Marko u Korenici, Jugovići po Baniji i Slavoniji, luda deca Starine Novaka po celoj Bosni se rastrčala...” A na nadgrobnom spomeniku pukovnika Milana Pribićevića, srpskog junaka dva puta ranjenog u borbi i na Ceru i na Kajmakčalanu, stoji uklesano: „Pukovnik Srpske vojske, nosilac Karađorđeve zvezde sa mačevima, zemljoradnik sa Kosova iz sela Velika Reka.”
Monografija Čedomira Višnjića kao nijedna druga knjiga do sada, na čvrsto argumentovan i smisleno nedvojben način, demistifikuje zabludu ideje prve Jugoslavije, a pre svega potvrđuje opštepoznatu, ali iz nepoznatih razloga prećutkivanu jedinu i trajnu belodanu istinu – Srbi i Hrvati možda i mogu da žive jedni pored drugih, ali zajedno više nikada i nigde. I taj kulturalni aspekt distance, to je karakter i sudbina svih budućih hrvatskih i srpskih odnošaja.
