Istrajava zadužbina kralja Milutina
Manastir Banjska, smešten u severnom delu Kosova i Metohije kod Zvečana, ovih dana je u žiži javnosti zbog tragičnog sudara prištinskih policajaca i Srba, branilaca ono malo preostale slobode u južnoj srpskog pokrajini.
Manastir predstavlja kulturno blago i spomenik od izuzetnog značaja. Građen je po uzoru na druge srpske srednjovekovne kraljevske mauzoleje, a danas su tragovi nekadašnje slave vidljivi u fragmentima.
Banjska je po srednjovekovnim izvorima bila poznata kao jedan od najlepših srpskih manastira, izgrađena u čistom raškom arhitektonskom stilu srpskog klasicizma, po uzoru na druge kraljevske mauzoleje, poput manastira Studenice Stefana Nemanje do manastira Svetih Arhanđela cara Dušana.
Posvećen je Svetom Stefanu, a izgrađen je između 1313. i 1317. godine, kao delo srpskog kralja Stefana Uroša drugog Milutina, i jedan je od retkih manastira sa očuvanom osnivačkom poveljom, poznatom kao „Povelja kralja Milutina manastiru Banjska”.
Manastir se sastoji od crkve, trpezarije, biblioteke, konaka i „carske palate”, a tokom 15. veka pretrpeo je požar, zatim je bio i napušten.
U 16. veku, manastir je naredbom sultana razoren.
Crkva Svetog Stefana u Banjskoj je pretrpela značajna oštećenja tokom vekova, ali je konzervirana i delimično rekonstruisana u 20. veku.
Početkom 15. veka dolaze teške godine, decenije i vekovi za manastir. Najpre je 1419. godine bio „zapaljen dom Svetoga Prvomučenika” i „požeženo knjižije”. Bez obzira na to 1433. manastir je još držao liturgije, ali je u drugoj polovini 15. veka zapusteo.
Još teže vreme po manastir stiže u 16. veku kada je po naredbi sultana ovaj objekat razoren jer su se u njemu skupljali hrišćanski begunci pred turskom vlašću.
Najveća razaranja zabeležena su 1689. godine, za vreme tursko-austrijskog rata, kada su ga naizmenično koristile turska i austrijska vojska kao vojno utvrđenje.
Tokom 17. veka iskopani su i manastirski podovi koji su bili ukrašeni raznobojnim mermerom. Za vreme Prvog srpskog ustanka crkva je još jednom zapaljena od strane Turaka da bi u 19. veku, već razrušena crkva, bila pretvorena u džamiju sve do Prvog svetskog rata.
Manastir je proslavio svojih sedam vekova postojanja 2013. godine i započeo proces obnove crkve i kompleksa manastira.
Nekada je Banjsku krasilo čuveno „banjsko zlato”, koje je činilo tanko pozlaćivanje fresaka i drugih umetničkih elemenata, inspirisano raškom tradicijom gradnje kraljevskih mauzoleja.
Danas je manastir centar okupljanja preostalih Srba u tom delu pokrajine i nada u očuvanje srpstva, vere i slobode.
Iguman manastira protosinđel Danilo kaže da manastir duhovno živi i da je postao stecište vernog naroda i prepoznatljiva destinacija turističkih i stručnih ekskurzija.
– Manastir Banjska danas ne sija istim sjajem, ali dostojanstveno svedoči sedmovekovnu stradalnu prošlost srpskog naroda na Kosovu, kao simbol obnove i opstanka. Nakon više od pet vekova, 15. avgusta, 2004. godine ponovo su zazvonila zvona, u manastiru Banjska, svetu liturgiju služio je blaženopočivši patrijarh srpski Pavle, sa još osam arhijereja i mnogo sveštenstva i naroda. Tada je počela i sveobuhvatna obnova manastira, istakao je otac Danilo, za ovaj ne samo veliki duhovni centar već i spomenik kulture prve kategorije od značaja za Republiku Srbiju.
