Spomenici, ukras ili dug precima

Sačuvaj nas, Bože, rata! Prvo su iz knjižnica uklonjena dela ruskih autora, a onda se prešlo na „tvrđi materijal” – na spomenike koji su nekada nicali po istočnom delu Evrope kao izraz zahvalnosti Crvenoj armiji jer ih je oslobodila krvavog nacističkog jarma. Nedavno rušenje spomenika u Ukrajini bio je povod da istražimo ko u Beogradu nema spomenik, a trebalo bi i da li su takva obeležja ukras prestonice, dug precima, podsetnik savremenicima ili poruka potomcima.

Neki uglednik najavio je da će se Beograd odužiti Mihajlu Pupinu, svetskom naučniku srpskog porekla i patrioti, i Vladi Iliću, negdašnjem predsedniku Beogradske opštine koji je osnovao zoološki vrt, prikladnim spomenicima na mestima koja svedoče o njihovom delu. Ali, obojica su već imali neka obeležja. Pupinovo poprsje je od 1993. godine na ulazu u zdanje „Elektrodistribucije” na Slaviji. Bronzani Vlada Ilić dve decenije s postamenta dočekuje i ispraća sve koji prođu kroz kapiju Vrta dobre nade.

Ovo bi moglo da zavede na pogrešan zaključak da gradska Komisija za spomenike i imenovanje trgova i ulica aljkavo radi svoj posao. Ne, „slučaj” ukazuje da Komisija raspolaže samo popisom javnih spomenika, a ne i onih koji su se zatekli u kući, u krugu ustanove, preduzeća ili organizacije, ma kako dostupni javnosti bili.

Slično je i s beogradskim Zavodom za zaštitu kulturno-istorijskih dobara, koji svoje „štićenike” razvrstava po drukčijim uzansima. Zbog toga je na zvaničnom sajtu navedeno: „Na beogradskim trgovima i u parkovima u 10 gradskih opština podignuto je 192 spomenika i postavljeno je 237 skulptura. U prigradskim opštinama ima 70 spomenika i skulpturalnih dela”.

Bez antike

Još pre četiri i po decenije novinar Darko Šarenac, u knjizi „Parkovi, ljudi, događaji”, uspeo je da pobroji više od šeststo spomenika, ali i taj broj je pregazilo vreme kad je objavljen prvi deo trotomne studije „Beogradski spomenarnik” njegove sledbenice Nede Kovačević. Spomenarnik sadrži oko hiljadu i po kamenih i bronzanih obeležja za sada, do pojave druga dva toma.

Povest Belog grada zadire duboko u prošlost i jedna je od najdužih u Starom svetu, pa zbunjuje to što ima nesrazmerno malo spomenika, svejedno što je u 115 ratova koji su ga pohodili revnosno rušen i obnavljan.

Čak je i laiku teško da poveruje da u Beogradu nije bilo spomenika iz antičkog perioda ili iz srednjeg veka, jer grad na grebenu iznad ušća Save u Dunav oduvek je bio važan strateški, trgovinski i kulturni centar ovog dela Evrope. I bilo ih je, o čemu svedoči nekoliko sačuvanih što se nalaze u lapidarijumu, u prostoru Stare barutane u podgrađu Beogradske tvrđave.

Većinu spomenika izbrisala su iz gradskog zemljopisa tri veka otomanske okupacije i islamski običaji. Mada, spomenici nisu stradali samo zbog osvajača, već im je sudbinu u novije doba krojila smena vlasti, ustrojstva države i nametanja novih ideologija.

Zbog navođenja dve vrste obeležja na sajtu Zavoda, razum upućuje da je spomenik posvećen događaju, a skulptura ličnosti. Međutim, događaja i ljudi vrednih sećanja ima mnogostruko više, što bi neupućenom moglo da pobudi sumnju da smo nezahvalan ili škrt narod. Zabunu stvara i to što se mnoga poprsja, koja krase pročelja gradskih zdanja, a reč je o zadužbinama na kojima su biste velikana koji su tu živeli ili radili, ne ubrajaju u spomenike na otvorenom, već u takozvanu dekorativnu plastiku.

Zvanično, najstariji sačuvan javni spomenik u Beogradu legat je kneza Aleksandra Karađorđevića nikao 1848. ispod Vračarskog polja, a posvećen srpskim ustanicima izginulim 1806. godine u borbama za oslobađanje grada. U donjem delu istog parka bilo je i nekoliko grobova s nadgrobnim stelama junaka palih u tim borbama, ali su uklonjeni početkom sedamdesetih, kad je prokopavan Vračarski tunel za budući beogradski metro. Nadgrobnici su vraćeni, a zemni ostaci boraca pokopani na drugom, prikladnijem mestu.

 Osim toga, Beograd ima još nekoliko lepih a neobičnih spomenika, a najuočljiviji su Terazijska česma, postavljena 1860. godine u slavu dinastije Obrenović, i Delijska česma u Knez-Mihailovoj ulici iz 1987. godine kao spomenik staroj česmi iz 1843. godine koja se nalazila kraj srušene luteranske crkve, u današnjoj Delijskoj ulici.

U čast Desanke Maksimović

Nažalost, po onoj: koliko para, toliko muzike, trka posustaje pa je poslednjih nekoliko decenija sve manje spomenika, a izuzeci koji se pamte su Rastko Nemanjić u senci Hrama Svetog Save, Stefan Nemanja na Savskom trgu i Stefan Lazarević kod Botaničke bašte (manji je, ali zato ima dva, uz ovaj, i na Kalemegdanu, rad Nebojše Mitrića postavljen 1983. godine). Među novijima su i spomenici majora Dragutina Tepića, poslednjeg narodnog heroja, patrijarha Pavla i Desanke Maksimović uz Crkvu Svetog Marka, Raše Popova, novinara i maštara, a odnedavno i kompozicija sa Simom Andrejevićem koja je vraćena na Igumanovljevu palatu, njegovu zadužbinu.

Bronzani šimpanza Sami i keruša Gabi u Vrtu dobre nade postavljeni su da slave događaje, a ne „ličnosti”.

Ovo kratko podsećanje na spomenike trebalo bi da podstakne naše „tranzicione bogataše” da možda za sobom ostave legat u vidu spomenika nekom događaju ili skulpture velikanu, ma kako skromno bilo. Država ovih dana i godina ima zaista preča posla, pa ne stiže. Treba ih podstaći, a rešenje su smislili pragmatični Amerikanci, koji ktitorima (ulagačima u umetnost) tu vrstu investicija odbijaju od poreza, pa bi nešto slično i ovde moglo da se zapati.

Spomenik junaštvu

Nigde u svetu, osim u Beogradu, ne postoji spomenik neprijatelju. Taj beleg poštovanja postavio je feldmaršal August fon Makenzen, komandant združenih armija koje su oktobra 1915. započele drugu ofanzivu na Srbiju. Brojnija i mnogo bolje naoružana armada primorala je srpsku vojsku, vladu i narod na povlačenje, a odstupnicu su držale manje jedinice po obodu grada.

Jedna takva, sastavljena od 39 boraca (36 Srba, dvojice Francuza i jednog Engleza), isprečila se u Košutnjaku čitavom puku prekaljenih boraca i zadržala ih dva dana. Poginuli su svi, do jednog, ali su za sobom poveli i 200 neprijateljskih vojnika. Pokopani su na priručnom vojničkom groblju, a nad njim je podignut spomenik na kojem na srpskom i nemačkom jeziku piše „Ovde počivaju srpski junaci”.

Preseljenje nepodobnog Kidriča

U istoriji Beograda bilo je i trajnih preseljenja „nepodobnih”. Pamti se slučaj spomenika Borisu Kidriču, delo akademika Nikole Koke Jankovića, za koje je vajar Henri Mur prilikom jedine posete Beogradu izjavio da je najbolja stojeća kompozicija koju je ikada video poredeći je s Rodenovim „Misliocem”. Spasao ga je slikar Raša Trkulja, tadašnji direktor Muzeja savremene umetnosti, i preneo ga u svoj vilajet, a Vlada Bulatović Vib to pretočio u svevremeni aforizam – „Teško jednom miru između dva rata”!