Večna kuća junaka s Kajmakčalana

„Slava hrabro palim junacima za kralja i otadžbinu u ratovima za oslobođenje i ujedinjenje 1912–1918”.

Ovo je natpis na spomen-kosturnici Srpskog vojničkog groblja u Bitolju koji i sada, više od jednog veka od stradanja ovih junaka, svakog posetioca navodi da zastane, da im oda poštu, seti se njihove žrtve i zamisli se nad svim događajima iz naše istorije.

Put u konačno oslobođenje otadžbine

Jer, ove zime i proleća navršava se tačno 110 godina otkako su srpski vojnici, posle iscrpljujućeg marša preko Albanije, prebačeni na ostrvo Krf, a odatle posle oporavka na Solunski front. Ove jeseni navršiće se i 110 godina od bitaka na Gorničevu i Kajmakčalanu u kojima je srpska vojska, posle teških bitaka na velikoj nadmorskoj visini, uz ogromne žrtve, probila bugarske i nemačke linije odbrane i ostvarila prvu veću savezničku pobedu u toj godini. Planina Nidža, na kojoj se, na nadmorskoj visini od 2.528 metara nalazi vrh Kajmakčalan, udaljena je pedesetak kilometara od Bitolja. Zato je srpska vojska, posle ovih pobeda novembra 1916 godine, oslobodila Bitolj, čime je ovaj grad s okolinom postao jedina slobodna teritorija tadašnje Kraljevine Srbije.

Da su prilike na Solunskom frontu, a posebno na ostalim ratištima tada bile drugačije, verovatno bi naša vojska i nastavila svoje napredovanje. Ovako morala je da zastane i sačeka povoljniji trenutak, koji je nastupio tek dve godine kasnije, da krene u konačno oslobođenje otadžbine.

Na celom tom putu kojim je, od Gorničeva i Kajmakčalana do Bitolja, nastupala naša vojska, posejane su kosti srpskih vojnika. Naši vojnici su na tom prostoru ginuli i ranije, budući da je krajem 1912, u Prvom balkanskom ratu, ovde vođena čuvena Bitoljska bitka, po značaju slična Kumanovskoj u kojoj je srpska vojska odnela pobedu nad turskom. Nisu, međutim, naši vojnici stradali samo u bitkama. Veliki broj njih preminuo je od zadobijenih rana u vojnim bolnicama u Bitolju, budući da je ovaj grad, zbog blizine fronta, tokom celog rata bio jedno veliko lečilište. Zato se, u Bitolju i okolini, a posebno na potesu od planine Nidže do ovog grada, prema nekim procenama, nalaze čak 74 groblja u kojima je sahranjeno više od 30 hiljada srpskih vojnika iz Balkanskog i Prvog svetskog rata. Najveće i najpoznatije među njima svakako je Srpsko vojničko groblje u Bitolju.

Ovo groblje nalazi se u južnom delu grada, oko dva kilometra od centra Bitolja. Mada se nalazi na periferiji, do njega se lako stiže, čak i ukoliko nemate sopstveni prevoz. Vožnja taksijem od centra grada staje oko 150 denara (300 dinara), a do njega se može doći i pešice – od čuvenog Oficirskog doma koji se nalazi na početku Širokog sokaka, glavne ulice u Bitolju, potrebno je oko pola sata lagane šetnje. Posetioci koji dolaze kolima, ili autobusima u organizovanim grupama (kojih nažalost nema mnogo) ako i ne znaju put mogu da se raspitaju kod meštana koji će im rado izaći u susret. Inače, ovo spomen-obeležje nadovezuje se na Bukovsko groblje, jedno od gradskih grobalja što donekle otežava pristup vozilima, ali i pomaže pri snalaženju.

Ovo spomen-obeležje malo koga može ostaviti ravnodušnim. Čim se prođe kapija s natpisom Srpsko vojničko groblje, koja je zahvaljujući našim dobrotvorima nedavno obnovljena i ofarbana u boje srpske zastave, na blagom uzvišenju s desne i leve strane ukazuje se veliki broj krstova. Između aleja se nalazi zemljana staza, a na vrhu groblja, s desne strane i kosturnica s natpisom i spomen-obeležjem u vidu velikog krsta. U kosturnici su pohranjeni posmrtni ostaci 1321 vojnika, za koje se zvanično zna da su ovde sahranjeni. Međutim, veruje se da je na potesu od arheološkog nalazišta Herakleja do Zoološkog vrta u Bitolju broj sahranjenih vojnika bio znatno veći, odnosno da prilikom uređenja groblja nisu svi posmrtni ostaci ovde doneseni. Nažalost, na krstovima se ne nalaze imena sahranjenih vojnika, već samo brojevi.

Na izbetoniranom postamentu posetioci mogu ostaviti vence i cveće.

Osim posetilaca i zvaničnih delegacija iz Srbije, groblje posećuju i uspomenu na ove junake čuvaju članovi Srpsko-makedonskog društva iz Bitolja i malobrojni Srbi koji žive u ovom gradu kao i članovi Planinarskog društva „Kopaonik”, koji su mnogo učinili na njegovom uređenju. Ipak, stiče se utisak da bi u godini u kojoj se navršava 110 godina od bitaka na Gorničevu i Kajmakčalanu, kao i od oslobođenja Bitolja u Prvom svetskom ratu, trebalo učiniti dodatni napor da se ovo groblje obnovi. Veruje se da se u gradskom arhivu u Bitolju mogu pronaći podaci o vojnicima koji su ovde sahranjeni, pa bi bilo lepo kada bi se na krstovima umesto brojeva nalazila njihova imena. I kada bi se, umesto jugoslovenske, na njima ipak nalazile boje srpske zastave. Takođe, bilo bi dobro obnoviti kosturnicu koja je zaključana, na čijim se spoljnim betonskim zidovima već delimično uhvatilo rđa, kao i slova s natpisom budući da su neka od njih počela da blede.

U senci Zejtinlika

Svojevremeno je bilo planirano da ovde bude glavno savezničko groblje, tim pre što se na drugom kraju grada nalazi i veliko francusko groblje, a Bitolj se našao u sastavu novostvorene Kraljevine SHS. Na kraju je, ipak odlučeno da se ono podigne s druge strane Kajmakčalana, u Solunu, na groblju Zejtinlik, budući da je taj grad bio najvažnija komandna tačka fronta. Ipak, Bitolj se po značaju i broju sahranjenih vojnika našao na drugom mestu, odmah iza Zejtinlika. Bilo bi zato dobro da se o ovom groblju u našoj zemlji više zna. Da se junacima koji su za njeno oslobođenje dali ono najvrednije što su imali – svoje živote – ukaže pažnja koju oni po svemu zaslužuju.

Spomenici s imenima

Na parceli s leve strane groblja nalazi se i nekoliko spomenika s imenima sahranjenih. Reč je o našim oficirima koji su ovde sahranjeni posle Prvog svetskog rata, jer su se nalazili na službi u Bitolju, među kojima se izdvaja spomenik generalu Milanu Krstiću, ali i spomenici nekolicine stranaca koji su tokom rata prešli na srpsku stranu ili su posle oslobođenja ostali da žive u Bitolju. Među njima je najočuvaniji spomenik na kojem je sahranjen Emil Konrad Ceh.

Krstovi u bojama jugoslovenske zastave

Limeni krstovi su ofarbani u boje jugoslovenske zastave. To je urađeno prilikom poslednjeg uređenja groblja 1998. godine. Jedno od objašnjenja što je to tako je da su se restauratori vodili idejom da su se vojnici borili za stvaranje države čija je zastava bila u tim bojama.