Bronzane skulpture na slomu vrednosti

Nedavno je objavljena kapitalna monografija posvećena višegodišnjem naučnom istraživanju bronzanih odlivaka antičkih i Mikelanđelovih skulptura, kao i dela poznatih francuskih vajara 18. i 19. stoleća, koje se čuvaju u okviru Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu (FLU), a iz originalne zbirke bankara, političara, filantropa i ljubitelja umetnosti Vojislava Veljkovića (Beograd, 1865–1931). Na površini istraživanja koje su vodili prof. dr Aleksandra Kučeković, prof. dr Jelena Todorović (obe sa FLU) i akademik prof. dr Igor Borozan (Filozofski fakultet u Beogradu), nalazi se rasvetljavanje nedoumica koje kruže po pitanju njihove autentičnosti, ali u dubini istraživanja nalazi se zadiranje u današnju javnu neusaglašenost po pitanju kulturnih vrednosti koje je u tadašnjoj Srbiji, pa i Jugoslaviji, ustanovila građanska klasa u periodu između dva svetska rata.

Samo pitanje značaja kopiranja skulptura u svojim višeslojnim mogućnostima rasvetljava prof. Todorović: „Sakupljanje vrednih kopija čuvenih umetničkih dela, posebno skulptura, imalo je dugu tradiciju koja se može pratiti sve do doba klasične antike: visoko kvalitetne mramorne kopije grčkih bronzanih originala trebalo je da ukrase palate, javne trgove i kupatila rimskih gradova. Kada su neke od ovih kopija otkrivene tokom renesanse i baroka u Rimu, Firenci, Napulju i drugim značajnim centrima klasičnog sveta, one neće preuzeti samo ulogu originala tokom ranog modernog doba nego će steći i auru veličanstvenih umetničkih dela kao istiniti uzorci klasične umetnosti. Njihovo ponovno otkrivanje u doba renesanse daće poseban podstrek obnovi antičkih ideala u umetnosti, ali i učiniti ih neizostavnim u zbirkama kolekcionara diljem Evrope.”

Otežan pristup arhivi

Dvadesetih i početkom tridesetih godina 20. veka, nakon što je Veljković bronzane kopije poručio i u Beograd dopremio, a ubrzo potom i preminuo, skulpture su čuvane u za tu namenu izgrađenom Museu (danas Paviljon „Veljković”), da bi po završetku Drugog svetskog rata bile proglašene nacionalnim kulturnim dobrom. Istraživači su utvrdili da je izvorni sastav zbirke sačuvan u celosti: danas se na FLU Beograd čuva 16 od ukupno 21 bronzane kopije Mikelanđelovih („Mojsije”, dva „Roba”, „Noć” i „Dan”...), antičkih („Miloska Venera”, „Apolon Belvedere”...) i francuskih skulptura („Dijana”, „Volter”...), dok se ostale nalaze u Narodnom muzeju Srbije (3) i Centru za likovno obrazovanje „Šumatovačka” u Beogradu (2).

Profesor Kučeković razotkriva nijanse samog procesa traganja za istinom: „Činjenica da je istraživačkom timu bio uskraćen pristup privatnoj arhivi koja se još čuva u kući porodice Veljković u Birčaninovoj ulici učinila se gotovo nepremostivom za nastavak ovog projekta. Naučni projekat u tom trenutku, a i FLU kao njegov nosilac, postaju ’kolateralna šteta’ savremenih nerazumevanja i sporova u pitanju restitucije i ’vlasništva’ nad skulpturama, bez suštinskog razumevanja koliko uskraćivanje pristupa dokumentaciji u stvari odlaže i dalje zamagljuje afirmaciju i javnu vidljivost kolekcije bronzi zasnovanu na činjenicama, nasuprot brojnim urbanim mitovima koji su se oko nje tokom decenija ispleli. Srećom, Istorijski arhiv Beograda, Zavod za zaštitu spomenika kulture Grada Beograda i druge arhivske i muzejske institucije čuvaju u svojim fondovima dokumente i artefakte koji su bili ključni za uspeh našeg istraživačkog poduhvata.

Štaviše, nakon iznenadne smrti Vojislava Veljkovića u januaru 1931. godine, na osnovu nedvosmislenih informacija objavljenih u tadašnjoj štampi postaje jasno da on nije želeo da njegova kolekcija ostane u privatnoj sferi porodice i naslednika (direktnih potomaka nije imao, nasledio ga je brat Jovan i njegova porodica), već je planirao da izgradi svoj privatni muzej sa uređenim vrtom na Topčideru, te svoj muzej sa zbirkama ostavi u nasleđe gradu Beogradu.”

Kako se kroz vreme menjalo društveno vrednovanje ove zbirke skulptura u Srbiji/Jugoslaviji, objašnjava Aleksandra Kučeković: „Sam izbor bronzanih kopija koji je Vojislav Veljković napravio može se smatrati anahronim s obzirom na pobednički zamah modernizma u evropskoj umetnosti. I sama livnica Sis u Parizu u to vreme već je sasvim prestala da radi serijske kopije antičkih skulptura te je Veljkovićeva porudžbina sigurno bila poseban napor i u njihovoj tadašnjoj praksi, koja se sve više okretala saradnji sa modernim francuskim i evropskim vajarima.

Veljkovićeva svest o ’zaostalosti’ srpske sredine u poznavanju klasičnog nasleđa i nepostojanju slične zbirke kopija slavnih skulptura prošlosti koju su dotad već imale gotovo sve značajnije evropske prestonice, svakako je moglo doprineti ovakvom izboru u okviru njegovih filantropskih i prosvetiteljskih pobuda, ali mu je istovremeno obezbeđivalo i ekskluzivnost među drugim srpskim dobrotvorima i zadužbinarima.

Kada su nepune dve decenije kasnije zbirku Veljkovićevih bronzi u novom komunističkom posleratnom diskursu posmatrali vajar Sreten Stojanović i Milorad Panić Surep, njihova estetska vrednost ocenjena je kao ’minimalna’ i predloženo je da one budu pretvorene u javno didaktičko dobro, odnosno da se daju studentima umetnosti i namene prosvećivanju ’širih narodnih masa’. Verujemo da je Sreten Stojanović bio sasvim svestan njihove vrednosti i značaja kao pariski đak i sigurno znao za Veljkovićev poduhvat i pre Drugog svetskog rata, ali da je ova zbirka, kao simbol dekadentnog bogatstva ’klasnog neprijatelja’, kao i modernističkog stava prema akademskom i klasičnom nasleđu, doprinelo da se ona sačuva u celini u javnoj sferi Beograda, za razliku od ostatka umetničke kolekcije porodice Veljković koji su imali neslavnu sudbinu u socijalističkim decenijama.”

Akademik Igor Borozan osvrće se na pitanja na koja ovo istraživanje nije našlo odgovore: „Pitanje istraženosti zbirke velikih skulptura (kopija) iz Zbirke Vojislava Veljkovića u velikoj meri može se smatrati razjašnjenim. Međutim, pitanje manjih skulptura i posebno slika koje su se nalazile u vlasništvu Vojislava Veljkovića i dalje se čini u značajnoj meri neistraženim. One su, možda još više od velikih odlivaka, ukazivale na njegov lični ukus, ali i na estetska načela učenog kruga čiji su pojedinci poput Paje Jovanovića, Uroša Predića i Bete Vukanović nesumnjivo, na posredan ili neposredan način, savetovali Veljkovića pri nabavci umetnina.”

Dobrobit za generacije studenata umetnosti

Aleksandra Kučeković zaključuje na koji način današnje srpsko društvo može da nađe put ka vrednovanju zaostavštine Vojislava Veljkovića: „Odgovor na ovo pitanje je složen i tiče se nekoliko faktora – revalorizacije ovakvih zbirki u evropskom savremenom kontekstu, ali i pitanja koje je meni posebno važno: ko stvara nasleđe i kako se danas procenjuje ko su činioci, stvaraoci nasleđa? Da li je činjenica prvobitnog privatnog vlasništva, koja je svakako nepobitna i presudna u pravnom smislu, u današnje vreme i jedini reper koji određuje kako okončati restitucione procese u oblasti kulturnog nasleđa i šta raditi s konkretnim artefaktima. (FLU nije ovlašćen da o bilo čemu odlučuje niti deluje u tom kontekstu, jer nije njihov vlasnik, već je to država. Ipak, dužan je da ih čuva sa pažnjom, što već decenijama čini.)

Da li je nevažno što je prvobitna filantropska ideja Vojislava Veljkovića – da svoj muzej, kolekciju umetnina i bronzane kopije pokloni Beogradu, nespretno, sa mnogo pravno-imovinskih transgresija u odnosu na porodicu Veljković, ipak nehotično ostvarena time što je omogućeno da generacije studenata umetnosti od Drugog svetskog rata do danas uče i rade posmatrajući ih, crtajući i proučavajući njihove forme? Mislim da su ovo pitanja, kao i slična u drugim slučajevima, na koje je neophodno dati odgovore u procesu vrednovanja zaostavštine Vojislava Veljkovića i njenog uklapanja u budućnost odnosa prema kulturnom nasleđu u Srbiji.”