Službeno odevanje na dvoru Obrenovića
Uvođenjem različitih službenih odela za civilne zvaničnike, činovnike i služitelje, po uzoru na austrijski dvor i pod mogućim uticajem kneginje Julije, uspostavljena je jasna hijerarhija zvanja i poslova koji se na dvoru obavljaju
Uprkos opštoj dekulturaciji društvenih nauka i umetničkog stvaralaštva, promaknu pojedini događaji koji tome protivureče. Jedan takav trenutak bio je naučni skup „Dvorska kultura vladarske porodice Obrenović”, održan krajem septembra na Divčibarama u organizaciji Istorijskog muzeja Srbije, Srpske pravoslavne crkve i Muzeja rudničko-takovskog kraja iz Gornjeg Milanovca. Ovo peto okupljanje, sa hronološki omeđenom temom „Život i rad članova dinastije Obrenović”, privuklo je poslenike i stručnjake iz raznih oblasti kulturne sfere, što mu je dalo obeležje transdisciplinarnosti i značajno proširilo sagledavanje ovog istorijskog perioda i njegovih protagonista.
Već sam pojam „dvorska kultura” otvara prostor za vrlo raznovrsne aspekte ustanove knjaževskog i kraljevskog dvora, koji u periodu od 1815. do 1903. utiče na kulturne obrasce, ponašanja i delanja elite, ali i najšire populacije u Srbiji tokom 19. veka. Četrdesetak podnetih saopštenja predstavljeno je u osam sekcija: „Vladarska korespondencija i dvor kao mesto kreiranja državne politike” (S. Rajić, A. Savić, D. Bojić, N. Duran, I. Mitić), „Vizuelna (samo)reprezentacija vladara” (Č. Vasić, N. Makuljević, D. Maskareli, J. Stokuća), „Vladarske rezidencije” (R. Popović, A. Kostić, U. Šepum, Ž. Ilić, T. Vićentić, D. Leovac, D. Arbutina), „Monarhijska patronaža umetnosti” (M. Matić, episkop moravički Tihon, M. Gvozdenović, M. Anđelković, I. Ćirović, A. Stefanov), „Dvorski ceremonijal i praznični kalendar” (I. Savić, A. Marušić, A. Marković, V. Dautović, M. Stonin), „Dvorski inventar i umetničke kolekcije” (R. Ljušić, M. Krsmanović Simić, I. Borozan, S. Cvetković, D. Vukelić. K. Mitrović), „Književnost o/na dvoru” (D. Vukićević, V. Matović, D. Rančić, T. Ljujić, V. Tomić, M. Blagojević), „Kultura sećanja” (J. Perić, A. Mladenović, S. Pavlović). Sve ove sekcije omogućile su prožimanje različitih vidova kulturnog delovanja na srpskom dvoru i osvetlile ga iz novih uglova.
U nemogućnosti da prikažemo sva razmatranja dvorske kulture Obrenovića, zadržaćemo se na odeljku u kojem smo uzeli učešće. Prilog „Knez Miloš u atili: ideologija i vizuelni identitet vladara” Nenada Makuljevića otvara pitanje „starog srpskog odela” kao lajtmotiva težnje novovekovnih srpskih vladara da svoj legitimitet potvrde na kontinuitetu sa odevanjem srednjovekovnih vlastodržaca. Knez Miloš je prvi istakao ovaj program oslonivši se na formu atile ili dolame, koja se zasnivala na rasprostranjenom obliku mađarske nošnje. Međutim, prema nekim novijim mađarskim autorima, o čemu je svojevremeno pisao i Pavle Vasić, ona je bila derivat turskog porekla, preneta u Mađarsku putem srpske vlastele izbegle posle propasti despotovine.
Dnevnik dvorskih troškova
U „Odeća i slika kneginje Ljubice Obrenović” Draginja Maskareli je prikazala ulogu malo poznate kopije portreta kneginje Ljubice Pavela Đurkovića iz 1824. godine (Muzej SPC) u formiranju prototipa „srpske ženske građanske nošnje”. Posthumni portret kneginje Ljubice Uroša Kneževića postaće obrazac ženskog svečanog odevanja do početka 20. veka. Jelena Stokuća bavila se detaljnom rekonstrukcijom balske haljine kraljice Natalije sa portreta Vlaha Bukovca iz 1882. za Istorijski muzej u Beogradu, u duhu i oblicima evropske mode s početka osamdesetih godina 19. veka.
Tema potpisnika ovih redova bila je „Službeno odevanje na dvoru Obrenovića” u svetlu razvoja strukture zaposlenih na dvoru i njihovog odevanja tokom vladavine različitih „gospodara” i njihovih supruga. Iako je podela rada bila prisutna i na dvoru kneza Miloša (astaldžija, podrumdžija, ćilerdžija, akčija, rabadžija, baščovan, vinogradžija, kavedžija, seiz, buljukbaša, panduri), o dvoru u evropskom smislu reči, o jasnom razgraničenju vojne i civilne kuće vladara, može se govoriti tek od druge vladavine kneza Mihaila. Budući da su uniforme vojnih zvaničnika na dvoru dobro poznate, ovde je pažnja posvećena službenoj odeći civilnog osoblja.
Prvi je o tome pisao Milan Jovanović Stojimirović u eseju „Lakeji u dvoru”, koji je nedavno iz rukopisne zaostavštine iščitala Snežana Cvetković. Uvođenjem različitih službenih odela za civilne zvaničnike, činovnike i služitelje, po uzoru na austrijski dvor i pod mogućim uticajem kneginje Julije, uspostavljena je jasna hijerarhija zvanja i poslova koji se na dvoru obavljaju. Retka fotografska svedočanstva iz ovog perioda otkrivaju odelo domoupravitelja (A. Jovanović) – frak sa mačem ili dvoredni mundir sa lovačkim nožem kneževog jegera (telohranitelja). Više saznanja o toj temi obećava da dopuni dragoceni dokument „Dnevnik dvorskih troškova od novembra 1865. do juna 1868. godine”, koji je vodio domoupravitelj Anastas Jovanović, a koji je na skupu predstavio Radoš Ljušić. U Dnevniku su precizno navedeni svi dvorski prihodi i rashodi, što upotpunjuje sliku funkcionisanja dvorskog života i otkriva ličnosti raznih zanimanja angažovanih na brojnim poslovima. Tokom trajanja Kneževine sporadične fotografije (knez Milan sa svitom u Carigradu 1874) potvrđuju kontinuitet odevanja ovih zaposlenih.
O izgledu dvorske posluge u doba Kraljevine Srbije govori jedinstvena fotografija Braće de Žon (De Jongh frères) iz maja 1888. godine: „Služitelji Njegovog Veličanstva Milana Prvog”. Na njoj su prikazane tri vrste dvorskih slugu koje se razlikuju na osnovu različite livreje (uniforme): kamerdineri, koji neposredno brinu i opslužuju kralja, lakeji sa širokim spiskom poslova koje obavljaju na dvoru i portiri (vratari) koji na ulazu u dvor dočekuju i ispraćaju goste. Generalno, livreje su bile izrađivane za određenu plemićku ili kraljevsku porodicu i specifičnim oblikom, bojama i detaljima razlikovale se jedna od drugih. U tom smislu treba videti i rokoko livreju porodice Obrenović kao reprezentativno obeležje dinastije i izraz dvorske kulture. Trajala je do 1903, a nova livreja porodice Karađorđević biće uvedena 1904. Govoreći o jednom prijemu na dvoru, Vladan Đorđević u romanu „Golgota” piše: „Prolazili su kroz špalir činovnika, komornika, astaldžija i drugih dvorskih slugu koji behu u naročitim dvorskim kostimima, sa mačevima o bedrima, sa dokolenicama, u crnim frakovima ili plavim livrejama. Svi su imali lažnu belu kosu i svi obrijani i bez brkova.”
Polugala ili obična odela kamerdinera i lakeja ponekad se pojavljuju na obodu ili u pozadini fotografskih snimaka pripadnika vladarske porodice.
Uloga kraljice Natalije u oblikovanju dvorske odeće mogla je biti važna, imajući u vidu njenu sklonost ka aristokratskim manirima i osećaj za sjaj i raskoš dvorskog dekora. Njena dvorska dama Stana Žujović, fotografisala se u gardijskom mundiru (ženskog kroja sa suknjom) kao proverenom nacionalnom simbolu i znaku odanosti monarhiji.
Fotografije sa venčanja kralja Aleksandra Obrenovića i Drage Mašin svedoče o kontinuitetu ove vrste službenih odela, dok o detaljima i boji tih odela govori i popis imovine kralja Aleksandra i kraljice Drage iz 1903: „Garderoba služitelja: ... 12 gala lakejskih kaputa (plavih sa srebrnim širitom), 20 crvenih pantalona, 23 crvena prsluka... 14 kamerdinerskih gala pantalona, 12 gala kamerdinerskih kaputa, 11 špada za kamerdinere, 37 pari lakovanih gala cipela, 6 kamerdinerskih gala šešira s kutijama, 4 troroga gala šešira za kola, 5 portirskih dvorogih šešira...” Pojedine fotografije iz perioda oko 1900. otkrivaju i druge forme službene odeće na dvoru, pre svega osoblja konjušnice: štalmajstora (nadzornika konjušnice). konjušara, seiza, jahača (džokeja), kočijaša, kao i različite oblike kočija i konjskih zaprega. Još u izveštajima sa otvaranja Narodnog pozorišta 1869. godine pominje se štalmajstor Ducman, koji je u predstavi po Maletićevoj drami „Posmrtna slava kneza Mijaila M. Obrenovića Trećeg” ujahao na belom konju na pozornicu, odeven kao knez i izazvao opšte zaprepašćenje i potresenost gledalaca. Odeća štalskog osoblja takođe je pratila forme bečkog dvora kao i korišćenje raznih tipova kola za određene prilike. Vozni park činile su razne otvorene i zatvorene kočije: „viktorija”, „landauer”, „kupe”. Za najsvečanije događaje korišćena su elegantna četvoroprežna otvorena kola „a la Domon” bez kočijaša, sa dva jahača na konjima levo i jegerom na sedištu iza suverena („Dolazak rumunskog kralja Karola u Beograd 1884”).
Stepen svesti vladara
Iako je, po izjavama savremenika, kraljica Draga bila mnogo štedljivija od kraljice Natalije, po ugledu na srednjovekovni vladarski ornat napravila je sebi, po nacrtu Vladislava Titelbaha, posebno kraljevsko odelo koje je nosila o praznicima i u svečanim prilikama. Time se pridružila ideologiji novovekovnih srpskih vladara da svoje pravo na presto polažu pozivanjem na srednji vek. Pokušala je da u tom duhu obuče i dvorske dame, ali, po rečima Ane Lunjevice, kraljičine sestre, izgleda da je takav kostim nosila samo Danica Blaznavac (a on se čuva u Muzeju Grada Beograda). Među stvarima u pomenutom popisu imovine pominju se dve uniforme pukova čiji je titular bila kraljica Draga: 8. pešadijskog i 4. konjičkog. Sa suknjama umesto pantalona, ali sa širokim lampazima kao oznakom viših oficira-pukovnika.
Primeri civilnog službenog odevanja na dvoru Obrenovića su eklatantni primeri dvorske kulture koji pokazuju stepen svesti vladara i njegovog okruženja o značaju kostima u stvaranju reprezentativne predstave dvora i utiska koji ona treba da proizvede na spoljnom i unutarnjem planu.
Značaj naučnog skupa „Dvorska kultura vladarske porodice Obrenović” leži u raznovrsnosti priloga, u razuđenom pristupu novim činjenicama i detaljima, u sagledavanju raznih kulturnih sadržaja pojedinačno, ali i kao jedinstvenog tkanja međusobno prožimajućih niti jedne istorijske epohe. Uključivanjem recepcije savremenika i kasnijih tumača, naučnika i umetnika, dvorska kultura Obrenovića postaje transistorijska kategorija, merilo prisustva ili odsustva kulturnih vrednosti danas kod nas.
*Prilog sa naučnog skupa „Dvorska kultura vladarske porodice Obrenović”
