„Vostani Serbije” nastala u Trstu
Dositej Obradović je spevao svoju najčuveniju pesmu kao sintezu stremljenja svesrpske borbe za slobodu, podsetila je Mila Mihajlović u nedavnom ciklusu predavanja o kulturno-istorijskim vezama Srbije i Italije
„Trst je bio grad na raskršću svetova i luka u cvatu. Tuda su prolazili i na kraće ili duže vreme se zadržavali mnogi srpski duhovnici, filozofi i prosvetitelji, nailazeći na gostoprimstvo bogatih srpskih tršćanskih porodica. U tom gradu boravili su i radili i Dositej Obradović, Pavle Solarić, Atanasije Stojković, Joakim Vujić, Vuk Stefanović Karadžić, Petar Petrović Njegoš, Ljudevit Vuličević, Nikola Đurković, Vićentije Rakić, Vićentije Ljuština, Sima Milutinović, Tomo Milinović i mnogi drugi. Svi oni su u Trst dolazili da predahnu, da sakupe sredstva, ali i nove ideje i nova znanja koja su se tako, iz moderne Evrope, preko Trsta pretakale u Srbiju.”
Na sve ovo je podsetila dr Mila Mihajlović, istoričar, komunikolog, umetnik i novinar u predavanju „Priča o tršćanskim Srbimaˮ, održanom nedavno u novosadskom Kulturnom centru Vojvodine „Miloš Crnjanskiˮ. Ciklus predavanja nosio je naziv „Kulturno-istorijske veze Srbije i Italijeˮ.
Od zanimljivih i malo poznatih istorijskih činjenica pomenuto je da je Dositej dva puta kratko boravio u Trstu, 1771. i 1779. godine, da bi se 1802. na tri godine nastanio u gradu s nakanom da tu osnuje štampariju. Za Trst su vezana njegova najznačajnija dela, ali i saradnja s drugim velikanom srpskog prosvetiteljstva, Pavlom Solarićem koji će ubrzo postati Dositejev najverniji sledbenik i saradnik. Zajedno su pripremali knjigu „Mezimac” koja je, kako tvrdi Mila Mihajlović, trebalo da bude kruna Dositejevog rada i njegova „labudova pesma” kao odraz duhovne i intelektualne zrelosti.
Ugledaće svet tek sedam godina posle Dositejeve smrti (1818) u redakciji Pavla Solarića.
Oko Dositeja se u Trstu stvorio i pesnički krug.
U službi srpskih ustanika i Karađorđa
Šest meseci po njegovom poslednjem dolasku u Trst izbiće Prvi srpski ustanak.
„On će se od početka staviti u službu srpskih ustanika. Uz njega su bili tršćanski Srbi koji su u Karađorđu i ustanicima videli konačnu realizaciju viševekovnog sna o slobodnoj Srbiji. Trst je bio jezgro srpskih rodoljubivih snaga izvan matice, stecište i uporište srpske inteligencije. I samo u njemu, u takvoj atmosferi, Dositej je mogao da speva svoju najčuveniju i najlepšu pesmu ’Vostani Serbije’, sintezu, onda i danas, stremljenja svesrpske borbe za slobodu”, smatra autorka.
Ona podseća i da je pomoć srpskom ustanku i Karađorđu, osim verskog i kulturnog, prikazao i etničku, duboku identifikaciju i povezanost tršćanskih Srba s maticom. A pri tome, niko od njih nije bio rodom iz Srbije.
Ipak, valja se vratiti na početak povesti Srba u Trstu u prvu deceniju 18. veka.
„Statistike kažu da ih je 1762. godine u Trstu bilo tridesetak, a da broj stabilno nastanjenih srpskih porodica u gradu nikada nije bio veći od stotinak. No, to im nije smetalo da od Trsta načine najznačajniju luku Austrijskog carstva i uđu u sam poslovni, politički i kulturni vrh carevine i celog tadašnjeg sveta. Vizionari modernog poslovanja, tršćanski Srbi su uvek bili korak ispred svih ostalih, pa i u nauci, u kulturi, u politici. Bili su veliki rodoljubi. Sebe su smatrali Srbima i ponosili su se svojim poreklom. Trst je bio jezgro srpskih rodoljubivih snaga izvan matice, stecište i uporište srpske inteligencije. Baš u Trstu, Dositej je spevao svoju najčuveniju i najlepšu pesmu ’Vostani Serbije’, sintezu, onda i danas, stremljenja svesrpske borbe za slobodu”, navodi Mila Mihajlović i dodaje kako je materijalna dobit za tršćanske Srbe bila u tesnoj vezi sa zadovoljenjem duhovnih potreba, a centar svega bila je njihova crkva.
Mecene umetnosti
Bogati, prosvećeni i samosvesni, bili su poznati kao mecene umetnosti i Trst je bio centar srpskog prosvetiteljstva. U svakom momentu oni su jasno izražavali svoju punu građansku svest, osećajući se ponosom kao deo celine naroda koji je do sredine 19. veka još uvek bio lišen svoje države i svoje prestonice.
Pored Beča, Budima i Sremskih Karlovaca, tu ulogu su neko vreme na sebe preuzeli tršćanski Srbi i u tome je i njihova najveća istorijska zasluga. Širili su kulturu svuda po svetu, gde god da bi se našli, o čemu svedoče nesumnjivi materijalni i pisani spomenici.
„Ipak, u istorijskom momentu velikih potresa početkom prošlog veka, malena srpska etnička grupa u Trstu se asimilovala i nestala.
Dimenzije i domašaji doprinosa tršćanskih Srba u stvaranju i razvoju srpske nacionalne svesti i kulture, baš kao i njihove uloge u kreiranju evropske i svetske kulture, verovatno nikada neće moći u potpunosti da se sagledaju”, zaključila je Mila Mihajlović.
Uspon u malom austrijskom gradu
Srbi su počeli da stižu u maleni austrijski grad Trst prvih godina 18. veka. U prvim decenijama formiranja luke koja će ubrzo postati najveća u carstvu, grad je imao oko 20.000 stanovnika, od kojih je Srba bilo tridesetak.
„Tokom godina, srpska zajednica u Trstu će se uvećavati, ali nikada nije prerasla više od stotinak stalno naseljenih porodica. Uprkos tome, Srbi su bili najjača i najčvršća etnička zajednica, ona koja će u Trstu izgraditi puteve, podići palate i urbanizovati gradski centar. Oni će Trstu i carevini podariti najznačajnije pomorce, pionire modernog svetskog poslovanja, čuvene lekare, ali i oce italijanske medicine, moderne italijanske države, pomorskog osiguranja, bankare, moćne trgovce, zadužbinare, naučnike, astronome svetskog glasa, filozofe, novinare, pisce i umetnike, vojskovođe i revolucionare, ali i prosvećene vladarke koje će imati značajan uticaj u evropskoj diplomatiji”, zabeležila je Mila Mihajlović.
