Jedna varoš, pet dimnjaka, tri izgovora

Prohladni dan okupan suncem. Tako putnika dočekuje drugi po veličini, mnogi bi rekli, i najlepši grad Mađarske posle Budimpešte. Pečuj se protegao dolinom županije Baranja, na jugozapadu zemlje.

Poznat je i kao Pečuh i Pecs, što u svim varijantama i slobodnom prevodu znači „pet dimnjaka”. Opšte je uverenje da je to je idealno mesto da se u njega „skokne za vikend”, dan-dva i dosta. Verujemo ipak da to kratko vreme za boravak u varoši koja zapravo ima sve što i mi imamo u Vojvodini, ali nekako zgusnute lepote i raznolikosti.

Lepota na trgovima

Džamija, katedrala, sinagoga, pravoslavna crkva, palate i ranohrišćanska nekropola, kulturna i boemska četvrt – sva ta mešavina graditeljskih stilova nanizala je jedno kraj drugog, a Pečuju 2010. godine opravdano donela zvanje Evropska prestonica kulture i moto „grad bez granica”. Čini se beskrajne pešačke zone, parkovi i muzeji, secesija koja vam u detaljima hvata pogled, šareni žolnaj krovovi i prostrani, široki trgovi...

Trgovi zaslužuju posebnu pažnju. Prvi koji putnika dočeka posvećen je Lajošu Košutu, istaknutom vođi Mađarske revolucije 1848, u to vreme i vršiocu dužnosti predsednika, čiji lik u bronzi se uzdiže pred zgradom opštine. Nedaleko je i sinagoga, izgrađena u romantičarskom stilu, ali turobne prošlosti koja beleži 1944. godinu, kada je oko 2.700 Jevreja odavde deportovano u nacističke logore. Ovaj omanji trg uvertira je za onaj glavni pečujski, koji podseća na Ištvana Sečenjija, „najvećeg Mađara”, grofa, jednog od vođa reforme 19. veka, osnivača Mađarske akademije nauka, pisca – rečju čoveka s vizijom, koji je svoje bogatstvo trošio gradeći palate, pa i najpoznatiji od svih mostova u Mađarskoj, onog „lančanog” u Budimpešti.

Na tom mestu, odlučnog pogleda, stoji kip Janoša Hunjadija, kao da bi svakog trena mogao sići s propetog vranca i odmah do njega je opomena, Stub kuge. On vraća u vreme kada je ta pošast kosila i kakvih je mnogo širom evropskih gradova, kao sećanje i zahvalnost što je zaraza zauvek zaustavljena. Nekako po strani je crkva, koja to nije. Hram Milosrdne braće iz 18. veka je u prošlosti više bio prihvatilište i bolnica za nevoljnike i bolesne, izgrađen prilozima dobrostojećih građana. Tu je i jedna od najlepših zdanja Pečuja – Gradska kuća, sva u baroknim motivima.

Jezgrom se mešaju vekovi, a iz 16. stoji džamija s krstom na vrhu. Dolaskom na ove prostore, Turci su je sagradili na mestu gotičke Crkve Svetog Bartolomeja. Nakon što su habzburško-mađarske trupe oslobodile grad, 1702. godine pretvorena je u crkvu. Na tursko prisustvo podseća i utvrđenje Barbakan kula, savršeno očuvani primerak tipične turske kružne kule iz 15. veka.

Bronzani kompozitor na balkonu

Laganim korakom ubrzo se stiže i do Bazilike Svetog Petra i Pavla koja leži na temeljima iz 11. veka, da bi tako grandiozna bila dovršena tek 1881. godine. Neoromanična katedrala sa četiri tornja, visoka čak 60 metara, impozantna spolja, u unutrašnjosti čuva povišeni oltar i četiri kapele, freske čuvenih slikara 19. veka, a u jednom tornju i najveće zvono u Mađarskoj i treće u Evropi. Teško je šest tona, pa se priča da bi duža zvonjava izazvala vibracije od kojih bi okolne zgrade sigurno pretrpele ozbiljna oštećenja. Ko ima sreće da je zatekne otvorenu, može i u njene katakombe, a ostale će s balkona zgrade Biskupije pozdraviti „bronzani” Franc List, koji posmatra trg i katedralu.

Kraljeva ulica

Ulica koja je 21 put promenila ime, danas se zove Kraljeva, u središtu je starog grada i nudi pogled na zdanje pozorišta, otvorenog 1895. godine i zaslužnog da Pečuj slovi za jedno od središta pozorišnog života Mađarske. Iza još jedne lepe fasade je moderna rotirajuća pozornica, kao i četvorodelna jama za orkestar. Glavna ulica nudi i mnoštvo restorana, barova, galerija, suvenirnica i još malo raskošne secesije u plastici hotela „Palatinus” koji kao goste pamti Hosea Karerasa i Plasida Dominga, a pre ravno veka i koncert Bele Bartoka.

Žolnajski porcelan

Inspirisan kineskim porcelanom, pečujski keramičar Vilmoš Žolnaj tragao je za novim materijalima i eksperimentisao s glazurama. Tako je došao do pirogranita i spravio premaz eozin (s grčkog „svetlost zore”), zaslužan za širom sveta poznatu keramiku iz Pečuja, koja i jeste igra sa suncem, melirajući nijanse boje u zavisnosti od položaja.    Žolnaj mozaici nalaze se na brojnim krovovima Pečuja (pa i na našem hotelu „Moskva” u Beogradu), ali i na više od 1.000 građevina širom Evrope. Ovde tu lepotu nudi fontana na Sečenjijevom trgu. Visoka je četiri metra, krase je grbovi grada i amblem fabrike Žolnaj, dok kroz četiri volovske glave teče pitka voda, ali ne i zimi kada je „zatvorena” i zaštićena od mraza i pogleda.

Crno pivo i doboš-torta

U Kraljevskoj ulici kafeterije, restorani i barovi nude pečujsko crno pivo, doboš-tortu i mađarsku mekiku, langoš, a obavezan suvenir odavde je mlevena paprika, simbol Mađarske. Nakon što su je doneli Turci, a ovdašnji plemići je sadili kao ukrasnu biljku u vrtovima dvoraca, štošta se promenilo, pa je revolucionarno promenila kulinarske navike, a ovdašnji živalj počeo da je stavlja u mnoga jela, najviše u čuveni mađarski gulaš.

Jugoistočno od grada uzgaja se vinova loza i proizvode se čuvena mađarska vina, a Pečuj naziva gradom vina i grožđa. U prošlosti je svaka kuća imala i svoj vinski podrum u koji su mogli samo muškarci, a žene dolazile samo kako bi svojim muževima pomogle da nađu put do kuće.

Katanci ljubavi u univerzitetskom gradu

Pečuj je i jedan je od najvećih univerzitetskih gradova srednje Evrope. Upravo ovde, još daleke 1367. godine, osnovan je prvi univerzitet u Mađarskoj. Danas ima desetak fakulteta i u njemu živi oko trideset hiljada studenata, a dokazi mladalačkih, studentskih ljubavi nalaze se u Ulici Janusa Panonijusa. Hiljade katanaca okačeno je na metalnoj ogradi duž ulice, a otkada je postala tesna, postavljeno ih je još nekoliko u blizini. Iako se ovaj običaj može videti u mnogim mestima, priča se da je začet u 19. veku, upravo u Pečuju. Legenda kaže da su prvi lokoti okačeni kako bi zaključali i sačuvali ljubav mladih za večnost. Jedna druga priča je da su običaj načeli vojnici, koji su pre polaska u rat ostavljali katance od svojih kaseta, a ima i treće verzije – da su neke od pečujskih dama svoje katance ostavljale ljubavnicima, jer su im muževi dugo bili u ratu i nikako nisu kući dolazili.