Rukopis zatočeništva
Na izložbi u Muzeju Vojvodine predstavljena su pisma iz Drugog svetskog rata: neka su oproštajna, a neka svedoče o uslovima u kojima su antifašisti i simpatizeri partizana – živeli u zatvorima
Draga Daro, primila sam tvoja dva pisma i paket, piše iz mađarskog zatvora početkom Drugog svetskog rata Julija Cimr, u pismu svojoj novosadskoj drugarici Dari, rođenoj sestri narodne heroine Sonje Marinković. „Sve je divno, toplo i praktično i svaka me stvar jako obradovala. Sve su mi predali, sem šala, što nije dozvoljeno...”
U ženskom zatvoru Marijanostra na severu Mađarske, Julija Cimr je bila, prema podacima Muzeja Vojvodine, jedna od od 117 političkih zatvorenica iz Bačke, koliko ih je tu prošlo tokom rata. Njena sudbina poznata je tom muzeju koji čuva i njena pisma iz zatočeništva.
Iz Novog Sada u logore smrti
Početkom rata, u Novom Sadu osuđena je na 12 godina robije i odavde je iz zloglasnog mučilišta „Armija”, kasarne na uglu Dunavske ulice, odvedena u budimpeštanske zatvore. Prvo u Konti, pa u Marijanostru, srednjovekovni manastir kome je dozidana zgrada, a onda u nacističke logore smrti u Nemačkoj. Uspela je da preživi, ali se u domovinu vratila narušenog zdravlja. Umrla je u Beogradu 1999. godine.
Poreklom je iz Crne Gore, a u Beogradu je studirala agronomiju. Tu je upoznala muža Vjećeslava Cimra, češkog porekla. Oboje levičarski orijentisani, po preseljenju u Novi Sad, okupljali su u svom domu na adresi Maksima Gorkog 10 pripadnike Narodnooslobodilačkog pokreta, ali su ubrzo uhapšeni, a Vjećeslav je osuđen na smrt i ubijen.
Julijina i druga pisma, te dopisnice zatočenika u zatvorima i logorima tog doba, kao i sudbine uhapšenih i pogubljenih rodoljuba predstavljene su na muzejskoj izložbi „Rukopis zatočeništva – Pisma iz Drugog svetskog rata”, kustoskinje istoričarke Ivane Kulačin.
Među izloženim predmetima iz zbirki Muzeja Vojvodine ima oproštajnih pisama, kao i onih koja svedoče o uslovima u kojima su zarobljenici – antifašisti, simpatizeri NOP-a i prognani zbog svog nacionalnog identiteta – živeli u zatvorima i logorima. Ta pisma porodici ili prijateljima, kako je navela Kulačin, puna su i briga za one koji ostaju iza njih, iskrena su i jednostavno pisana, daju uvid u vreme u kojem su nastala, kao i veru pojedinca u bolja vremena i svesnost da njihova žrtva nije uzaludna.
Tako marta 1943. godine, Julija Cimr u pismu drugarici Dari kaže: „Ići ću na poljski rad. To je dobro jer sam prosto željna vazduha.”
A iz logora u Bačkoj Topoli gde je komunista Mirko Petrović, obućar rodom iz Bačkog Gradišta, odveden nakon hapšenja pred sam kraj rata, on oktobra 1944. šalje pismo svojoj ženi.
„Draga mamice, ja sam dobro i zdravo, nadam se i ti, odnosno svi. Piši mi da znam kako ste i šta radite. Paket može biti samo veš i tome slično preko pošte. Kako je Živko, da li je kod kuće ili je već otišao u Peč, kako Ilija Gavro, mali i veliki, kako kanarinac, da li peva da li ga dobro pazite”, pozdravlja ih Apuka (tata, na mađarskom).
Nakon što je odveden u nemački logor Šenberg, Mirku Petroviću se gubi svaki trag. Porodica ga je tražila preko Crvenog krsta u Ženevi, ali su tamo u odgovoru naveli da ne znaju šta je s njim.
Sa dopisnice „zatočenika 1140”, iz aprila 1944, vidi se da je pisanje dobijano kao „nagrada za dobar rad i vladanje” i da to „daje pravo za primanje paketa”. Zatočenik pod ovim brojem bila je Terezija Lenhart, Novosađanka poreklom Nemica. Prema navodima kustoskinje, pre nego što je ubijena u logoru Stara Gradiška, bila je pripravnica kod advokata i aktivistkinja komunističke omladine u Novom Sadu.
„Mili moji! Paket 8. IV primila. Presretna i zahvalna. Šaljite hranu za kuhanje, kaladont i ostalo što češće. Pravite molbu!”, piše ona.
U vezi s Terezijom postoji priča da je u gradu ostala kada su 1941. njeni roditelji prešli u Petrovaradin, kao i da je hapšena i puštena uz plaćenu naknadu. Takođe, da je 1943. otišla kod roditelja, ali da nastavlja političku aktivnost, pa biva uhapšena i odvedena u logor.
Poruka majci
Skojevac Miloš Trivić uhapšen je pri poseti Sremu 1942. godine. Na komadu papirne kese napisao je komadom uglja poruku svojoj majci, bacivši tu štaniclu s kola kojim su ga vodili na streljanje. Poruku je pronašla supruga jednog od njegovih sapatnika i predala je majci. Na njoj piše: „Dajte mojoj majci da zna da sam dušu ispustio.”
Iste godine ustaše su uhapsile i Zoru Mitrović iz Maradika kao odmazdu za to što je njen sin Bora otišao u partizane. Ona i njen suprug Žarko odvedeni su u manastir Krušedol, koji je u to vreme pretvoren u zatvor i kasarnu. Streljana je u manastirskom dvorištu. Njeno pismo i kosa u koju ga je sakrila, posmrtni ostaci, nađeni su u sarkofagu Arsenija Šakabende u tom manastiru jula 1960. godine. U poruci kojoj nedostaje kraj, obraća se ćerki Jelici i snaji Dreni: „Oprostite mami, ja se rastavljam od vas... Čekam da me strelj(aju)”.
