Zvuci prošlosti
Svetski arhivi čuvaju tonske zapise od neprocenjivog značaja za istoriju ne samo Radio Beograda već i šireg srpskog i jugoslovenskog medijskog prostora
Proučavanje istorije radiofonije nije samo ispitivanje tehnološkog napretka i medijskih formi već i ključ za dublje razumevanje kulturne istorije jednog naroda. U slučaju srpskog naroda, radiofonija je igrala važnu ulogu u oblikovanju i očuvanju kulturnog identiteta, što posebno dolazi do izražaja u slučaju Radio Beograda, jednog od najznačajnijih medijskih stubova u istoriji Srbije. Naš nacionalni radio počeo je emitovanje programa u septembru 1924. godine, pre tačno jednog veka. Ova godišnjica otvara priliku da se osvrnemo na dugotrajni značaj radija u našoj kulturi, ali i da skrenemo pažnju na devastaciju i gubitak dragocenog tonskog arhiva tokom Drugog svetskog rata i potrebu čuvanja zvučnih zapisa kao kulturnih artefakata.
Radio Beograd je pre rata posedovao značajnu kolekciju zvučnih zapisa, čemu svedoče izvori iz tog perioda, poput časopisa „Radio Beograd” ili spomenice izdate povodom desetogodišnjice Radio Beograd, a. d. Međutim, zbog nemara i ratnog uništenja, taj arhiv je izgubljen. Pre mojih istraživanja, Radio Beograd je imao sačuvanih tek nekoliko svojih predratnih zvučnih zapisa. Ovi retki artefakti, iako izuzetno vredni, predstavljali su samo delić bogate radiofonijske istorije našeg naroda. Kao istraživač-amater posvećen očuvanju kulturne baštine (po zanimanju sam inženjer i
stručnjak za mašinsko učenje), preuzeo sam na sebe zadatak da proširim ovo oskudno nasleđe i da doprinesem ponovnom otkrivanju zaboravljenih segmenata naše radiofonije. S tim u vezi, intenzivno sam sarađivao sa Dokumentarnom redakcijom Radio Beograda 2 i Redakcijom za istoriografiju Televizije Beograd.
Moja istraživanja su me odvela do nekoliko ključnih lokacija, gde sam imao priliku da pronađem do sada nepoznate i zaboravljene materijale. Posebno bih istakao svoj boravak u Tonskom arhivu nemačke radiodifuzije (Deutsches Rundfunkarchiv) u Vizbadenu, kao i u Kongresnoj biblioteci u Vašingtonu. Ovi arhivi čuvaju tonske zapise od neprocenjivog značaja za istoriju ne samo Radio Beograda već i šireg srpskog i jugoslovenskog medijskog prostora. Jedno od najznačajnijih otkrića tokom mog istraživanja u Nemačkoj bio je zvučni zapis sa sahrane kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića, datiran na 18. oktobar 1934. godine.
Ovaj zapis je sačuvao dramatične trenutke tog tragičnog događaja i dokumentuje prisustvo značajnih ličnosti iz tog perioda, među kojima i prisustvo Hermana Geringa kao predstavnika nemačkog Rajha. Slušajući ovaj snimak, otkrivamo kako su se ti trenuci odvijali u realnom vremenu, što daje autentičnost i dubinu našem razumevanju događaja. Između ostalog, možemo čuti i glasove za sada neidentifikovanog spikera Radio Beograda kao i patrijarha Varnave.
Radio-drama o Draži Mihailoviću
Osim toga, u nemačkom arhivu sam pronašao i snimak sa Završne sednice Svetskog kongresa za slobodno vreme i odmor, održane u Hamburgu 1936. godine. Ovaj snimak sadrži glas dr Mihaila Konstantinovića, čija je uloga na kongresu ostala nedovoljno istražena. Smatram da ovo otkriće može doprineti boljem razumevanju političkog i kulturnog angažmana naših predstavnika u periodu pred Drugi svetski rat.
Značajni su i snimci novogodišnjeg koncerta evropske radiodifuzije 3. januara 1937. godine na kom je iz Radio Beograda, najavljeno glasom spikerke Jelene Bilbije, emitovano kolo iz južne Srbije, te snimak (koji je najverovatnije načinila nemačka prislušna služba) ruskog spikera (verovatno Jurija Levitana) kako objavljuje oslobođenje Beograda 20. oktobra 1944.
Tokom mog istraživanja u Kongresnoj biblioteci u SAD pronašao sam niz snimaka koji su značajni za istoriju srpske radiofonije. Među njima se izdvaja emisija „Yugoslavia Salutes the New York World’s Fair” emitovana 5. marta 1939. godine. Ovaj snimak sadrži govore kneza Pavla Karađorđevića. predsednika Vlade Dragiše Cvetkovića i ministra Jevrema Tomića povodom Svetske izložbe u Njujorku, a praćen je muzikom Simfonijskog orkestra Radiostanice i narodnih izvođača izvođenom iz studija. Izdvaja se jedinstven snimak izvođenja Narodnog orkestra sa Simom Begovićem i Vlastimirom Pavlovićem Carevcem. Na osnovu istraženih dokumenata, zaključio sam da je ovaj snimak deo serije prenosa povodom Svetske izložbe na američkoj mreži NBC. Pored ove, pronašao sam i snimak dela emisije Jugoslovenski evropski koncert Radio Beograda sa Simfonijskim orkestrom (dir. Mihailo Vukdragović) od 10. juna 1938. godine. Neobično su zanimljivi i snimak obraćanja kralja Petra Drugog Karađorđevića u američkom Senatu 25. juna 1942. i snimak njegove posete fabrici aviona u mestu Vilou Ran u državi Mičigen i razgovora sa radnicima jugoslovenskog porekla 1. jula iste godine, te američke radio-drame o Draži Mihailoviću emitovane tim povodom.
Izveštaji američkih novinara
Jednako fascinantna su bila moja otkrića u vezi sa Aprilskim ratom 1941. godine.
Kongresna biblioteka čuva kolekciju snimaka koji dokumentuju atmosferu neposredno pre i tokom bombardovanja Beograda. Ovi snimci sadrže radio-izveštaje američkih novinara koji su, zahvaljujući kratkotalasnim emisijama, prenosili vesti iz Beograda direktno u Sjedinjene Američke Države. Ovi izvori pružaju nam jedinstveni uvid u tadašnju međunarodnu percepciju događaja, kao i u stanje medija i komunikacije u trenutku velike istorijske krize. Ovi snimci, kao i snimak otvaranja Jugoslovenskog paviljona na Svetskoj izložbi u Njujorku 23. maja 1939, još uvek čekaju da budu presnimljeni i na adekvatan način predstavljeni našoj javnosti.
Ipak, kada govorimo o očuvanju tradicije, izuzetno je važno isticati i očuvanje, podsticanje i podsećanje na građanske tradicije i pripadnost našeg naroda zapadnom civilizacijskom toku. Često se u raspravama o očuvanju tradicije fokusiramo na folklorne i narodne običaje, ali jednako je značajno podsećati na ulogu koju su naši građanski slojevi igrali u kulturnom i društvenom životu i u razvoju veze koju smo gradili sa zapadnom civilizacijom i čiji smo bili, i jesmo, neraskidivi deo.
*Gostujući profesor Prirodno-matematičkog fakulteta u Nišu
