Srpska Pompeja čeka turiste

Idealno mesto, govorili su carevi ranovizantijskog perioda opisujući grad Justinijana Prima iz šestog veka. Reč je o crkvenom središtu, gradu koji je na jugu Srbije, nadomak Lebana i Leskovca podigao vizantijski car Justinijan I (527–565), graditelj Aja Sofije u Carigradu.

Posle celog veka organizovanog istraživanja grada koji je imao devet crkava i oko 10.000 stanovnika, osmišljen je nedavno projekat „Zaštita kulturnog nasleđa i turističke prezentacije arheološkog i istorijskog lokaliteta Caričin grad” koji finansira i zajedno s našom vladom sprovodi Evropska unija. Na to je, dok smo obilazili radove na konzervaciji, podsetio kustos i član istraživačkog tima za Caričin grad Vladimir Stojanović.

Uz pomoć naočara u vremeplov

„Arheološki lokalitet naziv je dobio po carici Teodori, supruzi Justinijana, najmoćnijoj ženi Vizantije. U knjizi 'Tajna istorija' istoričar Prokopije opisao ju je kao nepokolebljive volje koja je ravnopravno vladala uz cara Justinijana”, kako priča.

Da je intenzivna prošlogodišnja obnova, na kojoj radi stručni tim konzervatora, dala već rezultate govori sve veći broj turista i zaljubljenika u arheologiju koji antički grad u knjizi utisaka nazivaju srpskom Pompejom. Tokom 2024. godine arheolozi su radili na konzervaciji termi, rimskih kupatila. To su radili neimari specijalizovani za obnove zidova od opeke. Do sada je obavljena konzervacija podnog i zidnog grejanja. Zanimljivi su i ostaci mozaika i kameni stubovi.

„Zahvaljujući i velikim ulaganjima Republike Srbije u cilju da ovaj spomenik kulture, pomalo zaboravljen u prethodnom periodu, postane vidljiv i na turističkoj mapi, u junu prošle godine otvoren je Centar za posetioce 'Caričin grad' koji pored arheološke celine treba da promoviše i Park prirode „Radan planina”, kao i turističke atrakcije i kulturno-istorijsko nasleđe opštine Lebane. Vizitorski centar već je privukao stručnu javnost iz sfera arheologije, vizantologije, istorije i arhitekture, ali dolaze i poznavaoci istorije umetnosti, hrišćanske religije i vojno-strateških profesija”, kaže Ivan Andrejić iz Centra za kulturni turizam.

Zgrada Centra za posetioce nalazi se odmah pored nove kamene staze na usponu ka arheološkom nalazištu. Ima i salu sa 50 mesta gde se već održavaju naučni skupovi i prezentacije, u kojoj je i tabla s prikazom kako je grad izgledao u šestom veku. U postavci replika artefakata koji su ovde pronađeni može da se vidi kojim stvarima su se služili stanovnici grada. Tu je i interaktivna postavka totema koji prikazuju aktuelnu turističku ponudu opštine Lebane i planine Radan. Kroz vremeplov VR naočara, pogled pada na Justinijanov i Teodorin grad, a na tu temu je opremljena i nova suvenirnica.

Arheologija uz leskovački roštilj

„Ceo prostor izgrađen je po ugledu na klasičan grčki amfiteatar s odličnom akustikom i idealno se uklapa u okruženje, a turisti nam govore da je jedan od najmodernijih u Evropi. To nam laska, iako nas još dosta posla čeka. U sklopu vizitorskog centra otvorili smo i posebnu zgradu – pansion 'Teodora' gde posetioci mogu da prenoće i nešto pojedu. Izgrađen je kao starorimska kuća s atrijumom oko kojeg je raspoređeno, u istom stilu, devet soba u kojima ima mesta za 18 osoba i još konferencijska sala. Iznad atrijuma je stakleni krov koji propušta dosta svetlosti, kako bi oni koji dođu mogli da se vrate u vreme amfiteatara. Na spratu je restoran s tradicionalnim jelima, od leskovačkog roštilja do sprže”, kaže sagovornik.

Andrej Marunić, kog smo sreli ispred, kaže da ovde često dolazi s porodicom zbog domaće pite popreč, ajvara i ljutenice. „Kombinacije ukusa s juga ovde se zovu justinijanova i teodorina šnicla, pa su nam one povod da deci pričamo o bogatoj istoriji našeg tla. Mnogi i ne znaju da je na tlu Srbije rođeno 17 rimskih careva”, dodaje profesorka Dragana Marunić.

Na obalama dve reke

U sačuvanim zidinama vizantijskog grada, najatraktivnije je uže urbano jezgro okruženo bedemima, koje se prostiralo na oko 10 hektara i nije kasnije dograđivano. Šire područje zahvatalo je više od 40 hektara s još dva prstena bedema i bilo je na priobalju dve rečice: Svinjaričke i Caričinske, s branom i jezerom. Utvrđenje je građeno po autentičnom urbanističkom rešenju gradova Rimskog carstva na početku vizantijske epohe, sa četiri glavne kapije, forumima, termama.

Legende u imenima sela

U lebanskom kraju se u narodu prenosi legenda o caru koji je javno obećao ruku svoje kćeri onome ko uspe da dovede vodu u grad. Mnogi su pokušavali, ali je jedini srećnik bio mladi svinjar iz obližnjeg sela. Razne verzije priče o nemogućoj ljubavi koja se između dvoje mladih rađa ujedno su predanja o nastanku imena sela kroz koja se prolazi na putu do Caričinog grada – kao što su Deli vode i Terazije, preko kojih je navodno svinjar sproveo vodu u grad, a po njemu je njegovo selo nazvano Svinjarica. Selo Štulac dobilo je ime kada mu se konj povredio, a on mu uvezao komad drveta poput štule, a Tupale, mesto na kojem je konj pao od umora i upale. Čuvar careve šume objasnio je paru da šuma više ne može da ih štiti i to mesto je nazvano Šumane. Za Lebane u predanju kažu da je mladoj carici i svinjaru na tom mestu ispao točak s kola i prosuo im se hleb (leba ne). U drugoj verziji, tražili su od meštana hleba, ali su ih tim rečima odbili u strahu od cara. Priča o zabranjenoj ljubavi ima tragičan kraj: potera je sustigla begunce, svinjaru je odrubljena glava, a srce careve kćeri je prepuklo od tuge.

Teodora kao inspiracija

Carica Teodora je vekovima inspiracija za mnoga umetnička dela. Umetnici likovne kolonije „Caričin grad”, koja se leti održava, godinama je ovekovečuju kao muzu. Na koloniji učestvuju slikari iz Srbije, regiona i Evrope.