Moravski Đerdap
Ovo ime Stalaćka klisura dobila je zbog stenja, takozvanih ostenjaka koji se pomaljaju po sredini reke, a ponegde se kao prag isprečuju preko korita, praveći brzake, matice i vrtloge
Građani Ćićevca nedavno su pokrenuli proceduru za proglašenje Stalaćke klisure i Mojsinjskih planina za zaštićeno područje. Tome se priključila i Skupština opštine jer ovaj kraj krase izuzetne prirodne i kulturne odlike.
Da ova odluka nije utemeljena samo u želji lokalnog stanovništva svedoči i istraživanje Zavoda za zaštitu prirode Srbije iz 2013. godine o ovom području.
– Zaštita ovog kraja prilika je za razvoj opštine Ćićevac, jer će omogućiti i rast važnih grana ekonomije kao što je održivi turizam – kaže Strahinja Macić iz ekološke organizacije „Polekol”.
Mojsinjske planine
Mojsinjske planine su jedno od najstarijih prostora na području Srbije koji obiluje kulturnim nasleđem iz antičkog, rimskog, vizantijskog i srednjovekovnog perioda. Stalaćka klisura, s dužinom od 24 kilometra i dubinom od 300 metara, predstavlja jedinstven geološki predeo.
Kada se krene s juga na sever, od Makrešana i Đunisa ka Stalaću, brežuljke prošarane voćnjacima i vinogradima smenjuju hrastovi šumarci koji se na Mojsinjskim planinama zgušnjavaju u visoku šumu.
Južna i Zapadna Morava sastaju se kod Stalaća da bi tako ujedinjene u Velikoj Moravi tekle kroz Srbiju do Dunava.
Na najsevernijem rtu, kako bi rekli Stalaćani, stražu i dalje čuva opevana kula Todora od Stalaća – spomenik heroizma i ljubavi, a na jugu, kod Trubareva, stražari Gradina. One su međaši klisure.
Po sredini reke ponegde se pomalja stenje, takozvani ostenjaci. Ponegde ono ne izviruje iz vode, već se kao prag isprečuje preko korita. Morava gradi šumne brzake, matice i vrtloge. Stoga su istraživači s kraja 19. i početka 20. veka nazivali ovu klisuru Moravski Đerdap, a i danas je zbog divljih voda atraktivna za spustove čamcima i kajakaše. Najupečatljiviji džinovski ostenjak je Kamen u Stevancu, gde postoje i manja plaža i lepa livada oivičena šumom, prijatno mesto za izlet.
Mir počiva na moćnim krunama drveća na Mojsinjskim planinama. Među njima se kod Stevanca, Braljine, Mojsinja i drugde, u skrovitim klancima, nižu srednjovekovne crkvice ili njihovi ostaci o čijim se ktitorima i graditeljima i u narodnom predanju gotovo svaki trag izgubio.
Priroda je bila prva i najveća tajna koja je pokrenula najdublja i religiozna osećanja drevnog čoveka. Pred njom se čudio, njoj se divio, u njoj prepoznavao red, harmoniju i lepotu, razumevao ih kao izraze svetosti, da bi ih kasnije gradnjom hramova u prirodu i upisivao. S nekadašnjih
40–90 crkava i crkvišta područje Mojsinjskih planina jedno je od Svetih gora. Danas ih je preostalo tek 28. Za njihovo otkrivanje i istraživanje značajan je rad učitelja Mihajla St. Riznića.
Brojni izvori u ovom predelu imaju poseban kulturni značaj i vrednost, jer se ovde do danas održao i očuvao kult voda. Narod ih naziva „svetim vodama”. Uz njih su, gotovo po pravilu, još od prehrišćanskog perioda nicala svetilišta. Najpoznatiji su u manastirima Pokrova Sv. Bogorodice u Đunisu i Mrzenici, manastiru Sv. Roman, kod Crkve Sv. Jovana u Stevancu, kraj Crkve Sv. Nedelja u Braljini. Narod veruje u isceliteljske moći ovih voda, pa su neki od izvora označeni natpisima poput „lekovite vode”, „voda za oči”.
Planinom, duž klisure, nižu se arheološki lokaliteti – svedoci srođenosti čoveka i prirode u ovom kraju, bez prekida, od neolita, preko antike i srednjeg veka do danas. Na lokalitetu Ukosa kod Grad Stalaća nalaze se ostaci praistorijskog naselja i utvrđenja iz bronzanog, kasnoantičkog i ranovizantijskog perioda. U ovom selu se mogu videti i rimske ciglarske peći. Ostaci srednjovekovnog utvrđenja Gradina i lokalitet Kruškar iz bronzanog i rimskog perioda nalaze se kod Trubareva. Najupečatljivija je kula stalaćke tvrđave, ostatka jednog od najvećih utvrđenih gradova moravske Srbije podignutog na ostacima ranijeg antičkog ili ranovizantijskog utvrđenja. I Stalać i Gradina su razoreni i spaljeni 1413. godine.
Opustela sela
Većina nalaza dosadašnjih istraživanja pomenutih lokaliteta mogu se videti u Narodnom muzeju u Kruševcu.
Sela odlikuje autentična arhitektura moravskog tipa izmešana s dunđerskim ili gradskim kućama. Povezana su dobrim lokalnim putem i prugom Beograd–Niš. Sela su slabo naseljena usled depopulacije. Uspavana, čekaju neko novo vreme i neke nove prilike, koje su na vidiku.
