Balkanski razbojnik na delu

Istoga dana, 28. juna 1914. godine, kada je od Principovih hitaca u Sarajevu izdahnuo naslednik Habzburškog prestola, u satiričnom nemačkom časopisu „Kladderadatsch-u” je objavljena karikatura Ferdinanda Špigela. „Balkanski razbojnik” (Balkanrauber), na kojoj je prikazan potpuno zaokružen negativni stereotip Balkanca. To je krupan i robustan muškarac, grubih crta lica, na kome se ističu dugi crni brci, guste srasle obrve, klempave uši i debele usne. Obučen je u kožuh ukrašen ordenjem, a za pojas čakšira zadenuti su bodeži i revolveri. Upravo je opljačkao i gotovo do gola skinuo Nemca, ostavivši mu samo košulju, naramenice i jednu cipelu. Nezadovoljan je plenom: odelom, nakitom i knjigom. To objašnjava na „balkanskom jeziku”, izmišljenim za ovu priliku: u slobodnom prevodu na nemački: „Brilijantska igla lažna, prstenje lažno, čak ni knjiga nije Ulštajnova. Sve isto! Fuj, dođavola, kakav je to uopšte frajer.”

Neke reči tog „jezika” podsećaju ili su stvarno ruske, jer „Balkanci”, u stvari, ne samo da su izloženi ruskom političkom uticaju već su – kao većinom Sloveni – za nemačku propagandu i sami jedna „podvrsta Rusa”.

Gorke i ubojite karikature

Ovako u knjizi „Crni Petar i balkanski razbojnici: Balkan i Srbija u nemačkim satiričnim časopisima(1903–1918)” izdanje „Čigoja štampa”, istoričar, profesor dr Milan Ristović daje tek jedan opis karikature preko kojih je moguće pratiti i istorijski tok događaja tih godina. Naime, kako je u recenziji ove studije primetio Andrija Mitrović, ova knjiga „pokazuje koliko gorke, neukusne i pre svega ubojite mogu biti karikature, ali i ostali sadržaji humorističke štampe.”

Ristović, koji je radni vek proveo kao profesor Opšte savremene istorije na Odeljenju za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu, autor je mnogih studija, monografija i knjiga, u kojima osvetljava istorijske događaje iz neočekivanog ugla, nekada kroz živote anonimnih pojedinaca, svakidašnji život ili, kao u ovom slučaju, kroz likovne priloge (karikature). One ilustruju deo ratne propagande o Balkanu i srpskim temama, a objavljivane su od 1903. do 1918. godine u berlinskim satiričnim časopisima „Kladderadatsch”, „Der Wahre Jacob”, „Lustige Blater”, „Ulk u Simplicissimus”. Upravo su karikature i ilustracije bile osnova za negativnu analizu Balkana, koja se 1914. pretvorila u zaokruženu sliku neprijatelja u čijem središtu se našla Srbija. Ona je, kako piše istoričar, plasirana nemačkoj javnosti, posebno u prve dve ratne godine.

Ristović piše:

„Atentat u Sarajevu, u kome je stradao nadvojvoda Ferdinand, nepopularni, sve prisutni ʼuznemirujući faktorʼ nemačkoj javnosti predstavljen je u njegovoj ʼzvaničnoj verzijiʼ, po kojoj je krivica ležala na vladi u Beogradu, iako pravih dokaza za tu tešku optužbu nije bilo. Nadvojvodina smrt je u Berlinu dočekana kao neka vrsta olakšanja, a sam kajzer je nevoljno zbog te vesti prekinuo jedrenje. Nesrećni splet okolnosti oko atentata u Sarajevu najzad je stvorio priliku koja je u Berlinu bila dugo očekivana za početak velikog obračuna, pre svega sa glavnom zaštitnicom Srbije – Rusijom.”

Brzo je krenula žestoka propaganda protiv Srbije u koju se uključuju i satirični ilustrovani listovi. Od humorističkih časopisa se očekivao ozbiljan „ratni doprinos”; podseća istoričar, tražilo se da ispune „nacionalnu misiju”, da „humor bije bitke, i u vlažnim rovovima uz pomoć humorističkih časopisa pomaže na frontu.”

Istoričar primećuje i da „krajem 1916. godine naglo nestaju satirični komentari na zbivanja sa Balkanskog bojišta. Nagoveštavan brzi slom fronta koji je Antanta sa svojim balkanskim saveznicima uspostavila, ponovno aktiviranje već otpisane srpske vojske i njeni prvi veliki uspesi u oslobađanju delova svoje državne teritorije svakako su uticali na to da presahne i ilustratorska inventivnost.”

Rat se pretvorio u krvavu rutinu koja predugo traje, s neizvesnim ishodom. Sve je to uticalo da se u ilustrovanim humorističnim časopisima zaboravi na „Crnog Petra”, više puta na njihovim stranicama pokopanog, i njegove „balkanske razbojnike” i njihove saveznike.

Etnička i rasna netrpeljivost

Ristović podseća i da su karikature s balkanskim i srpskim temama bile osnova za negativnu analizu Balkana, u koju su bili ugrađeni elementi stereotipa o Orijentu, Balkanu, ali i već izgrađene negativne projekcije Srbije, korišćene u kriznim situacijama (1903, Aneksiona kriza, Balkanski ratovi). Takva slika nije bila obojena samo netrpeljivošću prema nečemu što je strano, ona je postala podloga za ratno plasiranje negativnog stereotipa o Srbiji kao o neprijateljskoj zemlji i naciji; u njoj su uočljivi i jasni stavovi koji sadrže elemente etničke i rasne netrpeljivosti. Ali, nije se porazom i raspadom Austrougarske carevine sve završilo.

Ristović smatra da je „deo negativnih stereotipa o balkanskom, jugoslovenskom i srpskom geografskom, političkom, kulturnom i etničkom prostoru, stvaranih i plasiranih u vreme do Prvog svetskog rata i razrađivan tokom rata, ponovo aktivirani u Drugom svetskom ratu. Pojedine njihove elemente moguće je uočiti i tokom jugoslovenske krize devedesetih godina 20. veka.”