Prilog za istoriju dve slike

U toku pripreme ovog teksta o slikaru Boži Iliću u medijima je objavljena ekskluzivna vest o prvom javnom izlaganju restaurirane monumentalne kompozicije slike Boj na Čegru u Istorijskom muzeju Srbije, koji je ujedno i vlasnik slike, posle sedamdeset godina od nastanka (1954). Tako je, sticajem okolnosti, već zaboravljeni slikar Boža Ilić ponovo vraćen na javnu scenu, sa svim kontroverzama oko odnosa institucija kulture prema fondu svojih artefakata. „Politika” je na sajtu 21. aprila objavila tekst o ovom događaju: „Slika Boj na Čegru Bože Ilića, koju je restaurirao Centar za konzervaciju i restauraciju, predstavljena je juče u Istorijskom muzeju Srbije, prvi put posle sedam decenija, a reč je o monumentalnom platnu dimenzija gotovo četiri metra širine i skoro tri metra visine. Konzervator-restaurator Dragana Protić izjavila je za Tanjug da je najveći izazov bila dimenzija slike, zbog toga što sa sobom nosi probleme pitanja transporta, organizacije radova i samog tehničkog izvođenja. Govoreći o stanju u kojem je slika bila pre restauracije, ona je istakla da je način skladištenja izazvao ozbiljna oštećenja. Slika je naslikana 1954. godine i nedugo posle prvog izlaganja bila je skinuta sa prvobitnog nosioca i skladištena je decenijama u tom stanju...”

Inače, konzervatorski tim je četiri meseca radio na konzervaciji (i restauraciji) slike Međutim, slika sa istim nazivom Boj na Čegru, dimenzija 6,5 h 3,5 m kao najveća javno izložena slika u zemlji, naslikana 1953, nalazi se i u Nišu, u velikoj sali-sudnici Osnovnog suda, od istog autora Bože Ilića. U jednom napisu u štampi 2018. o slici je govorio Miodrag Daja Anđelković (1945–2021), akademski slikar, književnik, likovni esejista i poznati grafičar iz Niša, inače vrsni poznavalac opusa Bože Ilića, i posvećeni saradnik Narodnog muzeja Niš, na respektivnoj po svom slikarskom fondu zbirci Istorija umetnosti, u kojoj se nalaze i slike B. Ilića. Veliku salu (sudnicu) Osnovnog suda u Nišu više od pola veka (66 godina) krasi izuzetno delo Bože Ilića Boj na Čegru. Slika je nastala 1953, na inicijativu dr Dimitrija Kulića (1923–2004), u to vreme predsednika Sreskog suda u Nišu, koji je ujedno bio do kraja života slikara njegov posvećeni prijatelj i visoki pokrovitelj, kasnije i kao profesor Ustavnog prava na Pravnom fakultetu u Nišu. Boža Ilić je radio na slici skoro godinu dana u prostoru sedišta niškog sreza, a po završetku 1954. bila je izložena u sali Sreskog narodnog odbora (danas sala Univerziteta u Nišu u zgradi Banovine). U istom novinskom članku M. Anđelković je istakao … „da je u kompozitnom smislu nastala po uzoru na Pikasovu ’Gerniku’”. Što se tehnike tiče, realizovana je u jedinoj mogućoj tehnici za taj format, emulzionom temperom sa uljem, a to je vrsta tempere koju je, između ostalih, koristio i Rubens. Po ritmičkoj razigranosti podseća na Paula Učela i Ežena Delakroa. Iz nepoznatih razloga, kako navodi M. Anđelković, „slika je uklonjena šest godina kasnije (1960) u podrum zgrade, odakle ju je od sigurne propasti spasao upravo profesor prava dr Dimitrije Kulić, predloživši Sreskom narodnom odboru da sliku ustupi Okružnom sudu. Slika je odmah okačena na čeoni zid sale Višeg suda, gde je na licu mesta rađena restauracija...”

Ove dve slike prostim (laičkim) upoređivanjem se znatno razlikuju u kompoziciji i likovima, s tim što „niška” slika deluje u umetničkom smislu kao zaokružena celina. Svojom sugestivnošću scene boja, slično kao na slici E. Delakroe (1798–1863) Arapska konjica izvodi juriš (1832), ili Paola Učela (1397–1475) Bitka kod San Romana (oko 1450), pod čijim uticajem je bio u slikanju istorijskih kompozicija velikih formata, govori o snažnom (zavičajnom) emotivnom umetnikovom odnosu prema istorijskom događaju u Prvom srpskom ustanku (1804) i boju na Čegru (obližnje uzvišenje u blizini Niša, u ataru sela Kamenice), 1809. godine. Dakle, za sada se može zaključiti da je Boža Ilić naslikao dve slike, u duhu romantizma, gotovo slične sudbine u komunikaciji sa javnošću sa rodoljubivom poukom, samo za različite naručioce, i to, istim povodom, verovatno za obeležavanje jubileja 150. godišnjice boja na Čegru (1804–1954).

VJAZMA

Vjazma je remek-delo Bože Ilića (ulje na platnu, 332 h 262 cm) nastalo 1947. i prvi put izloženo na Šestoj izložbi ULUS-a u Beogradu, juna 1948. Prilikom obnove fonda niškog muzeja, pedesetih godina 20. veka, sliku „Vjazma” je Narodnom muzeju u Nišu poklonio Narodni muzej u Beogradu. Ovo delo danas se nalazi u inventaru zbirke Istorija umetnosti. „Vjazma” je izložena u Narodnom muzeju Niš, u neuslovnom prostoru, prolaznom hodniku ispred Arheološke postavke, koji nije galerijski. Razlog zašto je ovo remek-delo decenijama u tom prostoru i daleko od očiju javnosti je taj što ne postoji odgovarajući prostor u kojem bi „Vjazma” bila izložena, osim, možda, u budućoj stalnoj postavci Boža Ilić, sa njegovim ostalim delima koja su u fondu muzeja. „Vjazma” je posvećena jednom herojskom događaju, kada su partizani pre kozaračke tragedije u Drugom svetskom ratu 1942, u jednoj pećini, na planini Kamešnici iznad Sinja, pronašli živu devojčicu među leševima pobijenih ljudi od nemačko-ustaških snaga, i dali joj ime Vjazma jer tog dana je oslobođen grad Vjazma u SSSR! Taj događaj je poslužio kao inspiracija pesnikinji Miri Alečković za njenu pesmu „Zvezdana bajka o Vjazmi”, a 1986. snimljen je i dokumentarni film „Putevima slobode: Vjazma”, u režiji Miloša Bate Milatovića! Po tom događaju je i nastala slika „Vjazma”, svojevrsna biblijska scena, rađena u periodu socrealizma, ali sa „snažnim romantičarskim zanosom”!

Biografija iza scene

Boža Ilić, srpski Delakroa (Toplica: Žitni Potok, zaseok Simonovce, 1919 – Leskovac, 1993. grobni beleg: beogradsko Novo groblje), rođeni slikar kao i dva književnika ispod lirskog podneblja juga / jugoistoka Srbije, slične sudbine kao i pisac i pesnik tragičnih napeva, Rade Drainac i Branko Miljković, ne počivaju u Aleji zaslužnih građana na beogradskom Novom groblju, ali jesu u rodoslovu vrha nacionalne i evropske kulturne istorije, svaki na svoj način: prvi kao slikar moćnih poteza na paleti moderne umetnosti, a druga dva na paleti najtalentovanijih pesnika srpske moderne književnosti. Iz Žitnog Potoka je i književnik Ivan Ivanović (1936), koji je i autor dve kultne knjige o Boži Iliću: knjižica – filmski scenario Boža i duža dokumentarna (polemička) proza Sondiranje terena u Žitnom Potoku (Dosije  studio, 2015). Danas, od javnih obeležja sa posvetom umetniku Boži Iliću je spomen-bista na kamenom postamentu, postavljena 1999. na platou na brdu Hisar u Prokuplju (pored biste Radeta Drainca postavljene iste godine); obe biste su rad poznatog vajara Dragana Drobnjaka, u realističkom maniru, ali sa snažnim psihološkim nabojem kojim se naglašava izuzetnost slikareve ličnosti, i druga istovetna bista (drugi odlivak) postavljena je u njegovom rodnom Žitnom Potoku, koja je izvesno vreme bila pala: te aprila 2022. uz asistenciju Muzeja Toplice i kustosa prokupačke galerije „Boža Ilić”, Dragana Popovića, ponovo podignuta i učvršćena na postamentu! Kao da se sudbina umetnika ponovo dogodila kao farsa! Iz tog mesta u blizini Prokuplja ,,skrajnutog na mapi Srbije, koje je nekada imalo status opštine, počinje saga o slikaru Boži Iliću: tu je proveo detinjstvo, i kao dečak trajno izgubio sluh, dok je govor uspeo vremenom da povrati! Otud kasnije i mnogi nesporazumi sa okolinom proizilaze iz beskrajne kreativne tišine u koji je živeo i stvarao, ali koja mu je možda i pomogla da naslika po kvantitetu veliki broj dela. Reč je verovatno o našem najproduktivnijem slikaru u drugoj polovini 20. veka; od velikih formata do manjih kojima je posvetio svojih dvadeset godina kad je bio u društvenom izgnanstvu, skoro izopšten iz umetničkog sveta, galerija, a živeo je od socijalne pomoći, i praveći violine, od kojih je jedna kod Jovana Kolundžije. Sticajem okolnosti slikarstvo je učio kod makedonskog zografa Sime Nikolića Galičanca, kome je pomagao u ikonopisanju crkve u rodnom mestu 1934. kada je zograf prepoznao njegov izvorni talenat. Zatim prelazi u Beograd 1935, gde nastavlja da uči kod slikara Bete Vukanović i Ljube Ivanovića... Akademiju likovnih umetnosti upisuje 1941. i završava je u klasi velikog slikara i pedagoga Mila Milunovića. Član Udruženja likovnih umetnika Srbije (ULUS) postaje 1947, kada mu istovremeno ... „oko 1947. likovni kritičari i teoretičari toga vremena samovoljno dodeljuju idejno političke kvalitete i proglašavaju ga vodećim predstavnikom socijalističkog realizma. S obzirom na to da je još u detinjstvu u potpunosti izgubio sluh, nije imao mogućnosti (a ni interesovanja) za učešće u političkim diskusijama ili bilo kakvim raspravama, pa bi se moglo reći da on nije razumeo ni to svoje mesto ni težinu uloge koja mu je bila dodeljena...” (Slavica Stevanović, autor jedine monografije o slikaru: Boža Ilić, MSU, 1996). Neke od njegovih poznatih slika su „Sondiranje terena na Novom Beogradu” iz 1948. (izložena na 25. bijenalu u Veneciji 1950), „Omladina gradi prugu”, kao i pomenuto remek-delo „Vjazma” (1947). „Sondiranje terena na Novom Beogradu” danas je u stalnoj postavci Narodnog muzeja Srbije u Beogradu.

U Beogradu je samostalno izlagao 1953,1955, 1958. i na mnogim grupnim izložbama u zemlji i inostranstvu. Njegovo stvaralaštvo podeljeno je na dva perioda: prvi do 1950, u kojem je nastalo nekoliko monumentalnih kompozicija koje pripadaju istorijskom romantizmu, i nesumnjivo su trajni beleg jednog vremena (socijalizma), i drugi period od 1950. do smrti slikara; to je ujedno i vreme zaborava Bože Ilića, sve do njegove „rehabilitacije” kao velikog umetnika, retrospektivnom memorijalnom izložbom u Narodnom muzeju u Beogradu 1994. godine.

Boža Ilić je nesumnjivo klasik po svom delu i zaslužuje stalnu galerijsku postavku, i to u Nišu, jer ova ideja je prisutna od osamdesetih godina 20. veka. O tome je dokumentovano pisao Ivan Ivanović u svojoj knjizi Sondiranje terena u Žitnom Potoku! Posle smrti B. Ilića aprila 1993) za njim je  ostao veliki broj slika u institucijama kulture. Boža Ilić nije bio akademik, (niti ga je iko predlagao za života za SANU,) i bilo bi lepo da SANU posthumno 2028. (kada je trideset peta godišnjica od njegove smrti) postavi u svojoj Galeriji retrospektivnu izložbu Bože Ilića, i konačno ga uvrsti u zaslužne umetnike srpskog naroda.