Zapisi o svetinjama u Hercegovini

Pisati o starom Humu, Zahumlju, današnjoj Hercegovini velika je čast i privilegija. Za ovu stradalničku srpsku oblast koja se prostire dolinom Neretve, od Mostara do Dubrovnika, obuhvatajući i primorje, otimali su se svi osvajači. Uvek je bila nastanjena Srbima. U srednjem veku bila je deo kraljevine dinastije Nemanjića, a kasnije njome vlada dinastija Kosača.

Stepan Vukčić Kosača uzima titulu Herceg od Svetog Save odakle i potiče sadašnji naziv Hercegovina.

Put najpre vodi ka manastiru Tvrdoš. Posvećen je Uspenju Presvete Bogorodice i podignut na stenama mesta Tvrdoša, kraj desne obale reke Trebišnjice, na četiri kilometra zapadno od Trebinja.

 Zadužbine Nemanjića

Do njega se stiže putem kroz manastirsko imanje, zasađeno maslinjacima i vinogradima. Manastir se pročuo po vinu i maslinovom ulju. Poznat je i kao Trebinjski manastir.

Po narodnom predanju osnovao ga je car Konstantin. Nakon što je srušen i zapusteo, postao je zadužbina Nemanjića, naročito kralja Milutina.

Od nekadašnje trobrodne crkve s kubetom sačuvani su temelji, šest kamenih stubova, presto na gornjem mestu i delovi zidova s ostacima fresaka. Tu je bilo sedište Humsko-Hercegovačke, tada zvane Trebinjske mitropolije. U tursko-mletačkom ratu Venecijanci su 1694. godine svetinju digli u vazduh barutom.

Crkvu je 1928. godine obnovio Nikola Runjevac, Trebinjac iz Amerike. Veliki preporod manastir doživljava od 1992. godine kada, u tada ratom zahvaćeno područje, dolazi da stoluje episkop Atanasije Jevtić i ta obnova traje do danas.

Ostaci konaka, kelija, trpezarije, podruma i okolnog grada i kule, stoje kao svedoci istorije ove tvrđave pravoslavlja u starosrpskoj zemlji Travuniji, Zahumlju i primorju, gde su bili apostoli Pavle i Tit, braća Kirilo i Metodije, i Sveti Vasilije Tvrdoški i Ostroški, zaštitnik Hercegovine.

Po rušenju ovog manastira, mnoge svetinje i dragocenosti prenete su u manastir Savina i u nedaleki metoh – manastir Duži.

Do Duži put vodi preko reke, starim putem za Dubrovnik i Herceg Novi. U njemu svakoga dana na molitvu poziva zvono, dar ruske carske porodice Romanovih. Tu su se nekad molili i monasi koji su pobegli od Oktobarske revolucije. Oni su stradali u Drugom svetskom ratu.

U ovom manastiru na međi istoka i zapada (od Dubrovnika je udaljen 15 kilometara), veze s carskom Rusijom počinju u 19. veku. Ruski konzul Aleksandar Giljferding, prolazio je ovuda iz Dubrovnika idući na Kosovo. U putopisu opisuje i manastir Duži. Po povratku u Rusiju on je pisao Mariji Romanovoj, tražio da se pokloni zvono za hram. Zvono je stiglo i još je tu.

Manastir se nalazi usred hrastove šumice. Najviše su nas iznenadili neobično mali prozori i vrata: posetilac mora dobro da se sagne da bi ušao u ćeliju. Ovakva gradnja je bila posledica straha od Turaka. Za njih su veliki prozori i vrata bili obeležje ponosa i nezavisnosti, pa su ih hrišćani izbegavali Ljudi su se navikli na niska vrata i uvek kad prelaze prag kuće, oni se često i bez potrebe nesvesno saginju.

Giljferding je još zapisao: „Stojeći u hramu manastira Duži i slušajući bogosluženje i molitve okružen svetom koji na mene, tuđina, gleda kao na rođenog brata jer u meni vidi čoveka iste vere, nehotice sam se pitao kako se ovaj narod u udaljenom i nepoznatom kraju Hercegovine, usred neznanja, proganjanja i iskušenja održao u krilu pravoslavne crkve.”

Ovog proleća na ulazu u manastir dočekao nas je kaluđer, jeromonah Teofil, nastojatelj manastira Duži, od koga smo čuli mnogo detalja. Sada je crkva freskopisana uz pomoć Milana Pešuta, dobrotvora ove svetinja.

Put kroz Popovo polje vodio nas je i do Mrkonjića, rodnog mesta Svetog Vasilija.

Crkva posvećena Svetom Vasiliju

Na uzvišenju, iznad puta na temeljima njegove rodne kuće, podignut je manastir posvećen njemu. U crkvi se nalaze mošti njegove majke Anastasije (Ane). One su iskopane iz groba seoske crkve Svetog Nikole ispod magistralnog puta za Mostar. U manastiru se nalazi staro drvo košćela (južni koprivić) za koje se veruje da je iz vremena pre svetitelja.

Upoznali smo i Neđu Boškovića, crkvenjaka, koji nam je ispričao da su ovde dolazili naučnici koji su pokušali da odrede starost stabla, ali nisu uspeli jer u šupljini, u sredini, velikoj metar i četrdeset santimetara, nema godova.

„Selo je zbog ratova dva puta raseljavano. Austrijanci su probili cestu uz samu portu crkve svetog Nikole s grobljem i stećcima. Na jednom mestu stalno se probijalo sunce i jedan deo je stalno isijavao. Baš na ovom mestu, gde mi stojimo 1937. godine, meštanin Tripko Milutinović, tada sa svojih 78. godina, sreo se s kaluđerom i dečakom na makadamskoj cesti i oni su ga pozvali da pođe s njima do crkve, koja je iz 14. veka, a oko nje je tada bila livada. Kaluđer mu je kazao da se tu nalaze mošti majke Svetog Vasilija i pozvao ga da to priča narodu. Tripko se sagao da celiva to mesto, a kad se ispravio, njih više nije bilo. Ovu priču je Tripko pričao do smrti 1943. godine. Tek 2023. mi smo preneli mošti u manastir”, ispričao je naš sagovornik.

Tako je Hercegovina dobila još jedan manastir.

Za razliku od velikih i carskih zadužbina u Raškoj, svetinje u Hercegovini su skromnije, ali upravo u tome leži njihova snaga. One nisu građene da zadive veličinom već da opstanu – kao što je i narod ovde opstajao.

Praznika Svete Ane, majke Svetog Vasilija

Eparhija zahumsko-hercegovačka saopštila je da će se 13. maja 2026. godine održati svečano proslavljanje prvog litugijskog spomena i godišnjice od unošenja Svete i blažene Ane, majke Svetog Vasilija u Diptihe svetih Pravoslavne crkve.

„Draga braćo i sestre, s radošću vas pozivamo da 13. maja ove godine, s iskrenom vjerom, čvrstom nadom i usrdnom molitvom za „mir u svojoj duši i mir cijelom svijetu“, na sami dan Praznika Svete i Blažene Ane, majke Svetog Vasilija, dan po Prazniku Svetog oca našeg Vasilija, u njegovom rodnom mjestu – Mrkonjićima, pored njenih svetih moštiju, prvi put liturgijskim saborovanjem – predvođenim od strane više arhijereja naše Svete crkve – proslavimo onu koja ga je ukrašena čistotom, čednošću i stidom kao najljepšim haljinama svoje duše i tijela rodila, vaspitala i prva Gospodu našem Isusu Hristu majčinskom molitvom, trudom i ljubavlju privela, kako bismo svi skupa primili blagoslov, iznad svega i kroza sve slaveći, blagodareći i hvaleći Presvetu Trojicu, Oca i Sina i Svetoga Duha, jedinoga Boga našeg, Divnoga u Svetima Svojim“, navodi Eparhija ZHiP na svom sajtu.