O Serenu i Mađaru

Dva nedavna izbora u Evropi – jedan muzički, drugi politički – podstakla su neke jezičke komentare. Prvi se odnosi na ime danskog predstavnika na predstojećoj Evroviziji, što možda i ne bi zasluživalo posebnu pažnju da pevač ne nosi tradicionalno dansko ime s kojim se i mi povremeno susrećemo u književnosti, filozofiji, sportskim vestima itd. Izvorno napisano ono glasi Søren Torpegaard Lund, a u novinama ga srećemo u obliku Soren Torpegaard Lund. U imenu je „sporno” slovo ø, kojim se obeležava glas između e i o.

Imena iz stranih živih jezika preuzimaju se prema izvornom izgovoru preozvučenom na naše najbliže glasove. Dansko slovo ø preozvučava se na naše e. Dakle, danski predstavnik se zove Seren, onako kako se zove i poznati danski filozof Kirkegor ili nekadašnji visoki funkcioner UNMIK-a Jesen-Petersen. Napomenimo da taj glas imaju i Šveđani i Norvežani (u švedskom se obeležava slovom ö), koje se takođe preozvučava na naše e, kao, npr., u imenu švedskog grada Malmea (Malmö) i tenisera Bjerna Borga (Björn Borg) ili norveškog fudbalera Martina Edegora (Martin Ødegaard).

Komentar zaslužuje i dvostruko slovo a u prezimenu danskog pevača – Torpegaard (to je, inače, stari način pisanja slova å, koji se zadržao još u nekim prezimenima, toponimima, tradicionalnim nazivima firmi i sl.). Ono se izgovara kao o, a tako se i prenosi u srpski. Tako bi trebalo izgovarati i ime poznate marke automobila SAAB, sob, dakle, a ne sab, kako se kod nas uobičajilo.

Najzad, završno d iz suglasničke grupe rd u danskom i norveškom jeziku, prema pravilima naše transkripcije, ne prenosi se u srpskom. Prezime danskog pevača glasi, dakle, Torpegor. Na isti način transkribuje se prezime danskog filozofa Kirkegora (Kierkegaard), kao i norveškog fudbalera Edegora (Ødegaard).

Da svedemo – dansko i norveško slovo ø, odnosno švedsko ö kod nas se transkribuje slovom e; danski, norveški i švedski glas koji se tradicionalno obeležava sa dva a (danas å) izgovara se i transkribuje kao o i, najzad, d iz završne suglasničke grupe rd ne izgovara se i ne piše u danskim i norveškim rečima.

Drugi izbor koji je izazvao jezičke komentare jeste nedavni mađarski izbor premijera. Iako je gotovo izvesno da mu se nećemo obraćati na srpskom jeziku, na društvenim mrežama se pokrenulo pitanje kako glasi vokativ njegovog prezimena – Mađaru ili Mađare.

Koji oblik se preporučuje?

Zajedničke imenice muškog roda na -ar imaju u vokativu oba nastavka (-u i -e), što je istorijski uslovljeno. Nekada su u srpskom jeziku postojala dva suglasnika r – tvrd i mek i od toga je zavisilo koji će nastavak slediti. Kada je meko r očvrsnulo i izjednačilo se sa tvrdim, iza svakog r, bez obzira na njegovo poreklo, mogao je doći nastavak koji je bio svojstven mekim (-u), kao i nastavak koji su imale tvrde osnove (-e). Za ovim su se povele i imenice sa nastavkom -ar, kod kojih je r bilo meko, pa su u vokativu imale nastavak -u. Posle izjednačavanja ova dva r i one su u vokativu dobile -e. Kod nekih imenica je češći jedan, kod drugih drugi nastavak, ali su oba pravilna. Kod imenica koje označavaju čoveka određenog zanimanja, zvanja i sl. Češći je nastavak -u: gospodaru, kancelaru, komandiru, novinaru, oficiru, sekretaru, slikaru itd., ali se sreće i -e: gospodare (vrlo retko), kancelare, komandire, novinare, oficire, sekretare, slikare (ali samo care). Slično je i kod drugih imenica na -ar koje znače čoveka (obično određenih svojstava) – češće je: alkoholičaru, lešinaru, slobodaru, ali je: vetropire.

Lična imena na -ar imaju u vokativu samo nastavak -e: Božidare, Velizare, Lazare, Svetozare, ali se kod prezimena, pogotovo onih nastalih na osnovu imenica koje znače neko zanimanje javlja uglavnom -u: Drndaru, Krečaru, Svilaru, a tako je i Mađaru (kako srećemo i kod Veljka Petrovića npr.).

Mogli bismo na osnovu ovoga zaključiti da su pravilna oba oblika, ali bi se prednost mogla dati nastavku -u, koji se sreće i u literaturi.