Dve nove knjige o knezu Mihailu

Za vladavine dinastije Karađorđević publikovano je više vrednih knjiga o Obrenovićima, a među njima su najpoznatija dela Slobodana Jovanovića, Mihaila Gavrilovića i Dragoslava Stranjakovića. Jovanovićeva knjiga je publikovana 1923. godine i odnosila se na drugu vladavinu kneževa Miloša i Mihaila, a Stranjakovićeva se pojavila sedamnaest godina kasnije, potisnuvši kneza Miloša kneginjom Julijom.

Tek osamdeset tri godine kasnije izašla je klasična biografija kneza Mihaila iz pera Danka Leovca – Mihailo Obrenović (1823–1868), Huk izdavaštvo, Beograd 2023, str. 751. Dve godine potom Uroš Milivojević i Nebojša Jovanović štampali su delo Mihailo Obrenović III (1823–1868), s podnaslovom Portret jednog evropskog vladara, Pravoslavna reč, Novi Sad, str. 611.

Vredi pomenuti još dva autora i njihova dela o knezu Mihailu – Vojislav Vučković i Grgur Jakšić napisali su knjigu o spoljnoj politici kneza Mihaila (1963), a novinar Sima C. Ćirković čak dve knjige o ovom vladaru: Knjaz Mihailo Obrenović – život i politika, Dereta, Beograd, 2011; i Knjaz, dama i Evropa: epoha nedodirljivih u svetlu života i politike Mihaila Obrenovića, Beograd, 2023. Neobjašnjivi su razlozi zašto su autori knjiga koje prikazujemo tako često citirali Vučkovića i Jakšića, dok Ćirkovića nema ni u napomenama, ni u popisima literature.

Iako nije u delokrugu istorika, jedan od uspelijih istorijskih romana iz naše povesnice, Bezdno Svetlane Velmar Janković, ostaće upamćen po uverljivom pripovedačkom kazivanju o knez Mihailovom nepostojećem dnevniku.

Knjiga Danka Leovca razlikuje se od knjige Milivojevića i Jovanovića po tome što je razuđenija, što ima za trećinu više poglavlja ravnomerno raspoređenih, što je usklađenija sadržajem koji je primereniji biografiji i što je pristupačnija živopisanoj ličnosti. Knjiga Milivojevića i Jovanovića broji manje poglavlja, ukrupnjenih i neskladno razuđenih, od kojih dva dominiraju delom: kneževa druga vladavina i knežev dvor. U biografiji kneza Mihaila centralno i bitno mesto pripada njegovoj drugoj vladavini, što potvrđuju sva dela posvećena ovom vladaru.

Milivojević i Jovanović su delimično zapostavili kneževu drugu vladavinu i osvrnuli se, preopširno, na manje značajna pitanja, čime su narušili biografski metod izlaganja. Reč je, pre svega, o poglavljima: „Činovnici, naučnici i umetnici u vreme kneza Mihaila”, „Kneževski dvor”, „Državni savet u vreme kneza Mihaila i dinastije Obrenović”, kojima se može dodati odeljak o kneževoj rodbini – Bajićima i Nikolićima, kao i pogovor posvećen heraldici i kulturi u vreme Obrenovića. Navedena poglavlja čine dve trećine knjige, čime je bitno narušena ravnomernost u kneževoj biografiji, sporedni momenti iz vladarevog života i vladavine natkrilili su suštinski bitne događaje. Ta manjkavost graniči se s promašenošću teme i udaljila je kneževu biografiju od portreta jednog evropskog vladara, kako su autori istakli u podnaslovu knjige.

Obe knjige nalikuju jedna na drugu u obradi tema o kneževoj mladosti, kratkotrajnoj prvoj vladavini i suđenju za topčidersku tragediju.

Knjiga Leovca prilagođenija je kneževom životopisu znatno više od knjige Milivojevića i Jovanovića, koherentnija je i napisana je sa obiljem istraženih arhivalija. Uz to, knežev privatan život je sadržajniji kod Leovca. I u Leovčevoj biografiji ima propusta, kao i u svakom delu, pa neki bitni momenti nisu smeli da budu zapostavljeni, a navodim kao primer dinastijsku devizu „Vreme i moje pravo”, uvedenu od kneza Mihaila u dinastijsku ideologiju.

Naposletku, ukazujem na dve od više nepristojnih pojava koje unosi Nebojša Jovanović u srpsku istoriografiju. U knjizi Knez Aleksandar Karađorđević (1806–1885), Beograd, 2010, str. 18, piše: „Smatramo da smo obradom ove teme na putu da probudimo zanimanja i drugih istraživača za pisanje biografija srpskih vladara 19. i 20. veka.” Ovu tvrdnju pobijaju imena istorika koji su pre i posle njega napisali biografije vladara obe srbijanske dinastije: Mihailo Gavrilović, Slobodan Jovanović, Dragoslav Stranjaković, Vladimir Stojančević, Dragoljub Živojinović, Branislav Gligorijević, Suzana Rajić, Radoš Ljušić, Danko Leovac. Nipodaštavanje navedenih imena radi promocije sopstvenog dela, sasvim je netačno, lično, nekorektno i besmisleno.

Zabrinjavajuća je činjenica da je Jovanović, bez znanja koautora i izdavača, štampao svoj rukopis iz ove knjige u Laguni pod naslovom Dvor kneza Mihaila Obrenovića 1860–1868, 2025. godine. Tekst u obe knjige gotovo da je u svemu isti, s blagom razlikom u koncepciji, pre svega u obradi dvora i biografije kneza Mihaila. U Laguninom izdanju nema ničeg novog, osim prekomponovanja i spajanja po dva poglavlja u jedno.

Nesporno je da je srpska istoriografija koraknula napred u pogledu proučavanja dinastije Obrenović, doprinoseći pouzdanijem poznavanju srbijanskih vladara, ali još uvek ima i nepoželjnih i besmislenih ispada.