Do čukundede uz pomoć DNK

Sve više ljudi u Srbiji poslednjih godina počinje da se bavi otkrivanjem sopstvenog porekla. Ono što je nekad bilo moguće samo uz pomoć porodičnog predanja, matičnih knjiga i starih popisa, danas je zahvaljujući genetici postalo pravi istraživački poduhvat. Ljubitelji rodoslova, okupljeni oko Društva srpskih rodoslova „Poreklo”, koje postoji od 2012. godine, povezuju stare arhive i najsavremenija DNK istraživanja, u potrazi za odgovorom na vekovno pitanje – odakle smo potekli.

Društvo je nastalo kao mala grupa entuzijasta koji su se bavili klasičnim rodoslovnim istraživanjem – pregledali arhivsku građu, sudske spise i matične knjige. Brzo im se priključio stručnjak koji je učestvovao u projektu mapiranja svetske populacije koji je pokrenuo „National Geographic”, što je označilo početak srpskih istraživanja haplogrupa. Danas je Y (ipsilon) DNK baza podataka „Porekla” najveća te vrste u regionu, s više od 11.000 testiranih ljudi srpskog porekla iz svih krajeva gde Srbi žive – od Like i Korduna, preko Bosne i Hercegovine do istočne Srbije i Severne Makedonije.

Ipsilon analiza otkriva pretke iz 17. veka

Srbi, po pravilu, mogu na osnovu porodičnih priča i dokumenata da rekonstruišu svoje poreklo dva ili tri veka unazad. Retki su oni koji uspeju da stignu do kraja 17. veka. Ali DNK analiza ipsilon hromozoma omogućava da se vremenom vrati i pet, deset ili više hiljada godina unazad. „Ipsilon DNK test prati mušku lozu u neprekinutom nizu. U svake tri, četiri generacije nastaje mutacija, pa se na osnovu njih može pratiti put predaka duboko u prošlost”, objašnjava Branko Todorović, sekretar društva.

Pored klasičnog DNK testa, sve više pažnje privlači i arheogenetika – nauka koja iz skeletnih ostataka starih hiljade godina izvlači podatke o drevnim populacijama. Tako je moguće uporediti savremene rezultate s onim starobalkanskim, pa čak i otkriti veze s narodima koji su ovde živeli pre dve, pet ili deset hiljada godina.

Jedno od najzanimljivijih otkrića koje je proisteklo iz ovih istraživanja jeste povezanost krsne slave i genetike.

„Slava prati genetički rezultat”, kažu u društvu. Ako dve porodice slave istu slavu, a žive u različitim krajevima, s različitim prezimenima i nemaju saznanja da su srodne – DNK analiza često otkrije da im je zajednički predak živeo pre više vekova. Ljudi koji se upuste u traganje za poreklom, kažu članovi „Porekla”, retko kada na tom putu stanu. Jedni polaze od porodične priče, drugi od želje da otkriju nepoznate srodnike, a neki jednostavno iz radoznalosti. Kad se jednom uđe u bazu, čeka se da se pojavi neko s kim se poklapaju rezultati i tako se polako širi rodbinska mreža. Nauka u velikom broju slučajeva potvrđuje sačuvana porodična predanja, pokazalo se da u njima ima više istine nego što se mislilo.

Društvo danas broji više od 580 članova iz celog sveta, među njima i članova nesrpskog porekla, što istraživanje čini još zanimljivijim. Najviše interesovanja pokazuju ljudi iz zapadne Srbije – Čačka, Užica i Starog Vlaha, područja koja su vekovima bila u pokretu, dok je istočna Srbija manje zastupljena.

Od Cvijića do arheogenetike

– Genetika je, na izvestan način, potvrdila rad Jovana Cvijića. Njegova škola se oslanjala na etnografska predanja, a današnja genetička analiza pokazuje da su mnoga od njih tačna – naglašava Todorović.

Prema podacima „Porekla”, oko 51 odsto Srba po muškoj liniji pripada podgranama haplogrupa karakterističnim za slovenske populacije, dok je ostatak u najvećoj meri starobalkanskog porekla – potomci naroda koji su živeli ovde pre dolaska Slovena. Manji broj pripada doseljenicima iz kasnijih perioda: Sasima, Normanima, trgovcima ili rudarima iz srednjeg veka i narodima koji su se doseljavali u 19. veku u Kneževinu Srbiju iz Austrougarske: Česi, Slovaci, Hrvati, Slovenci i svi oni koji su iz bilo kog razloga videli svoju budućnost u novostvorenoj mladoj srpskoj državi.

Svaki novi rezultat, kažu u društvu, kao da doda jednu kockicu u ogroman mozaik našeg nacionalnog genetskog pejzaža. Ponekad je potrebno mesecima ili godinama čekati da se pojavi još neko sličnog profila, ali svako poklapanje može da osvetli priču staru stotinama godina.

Testiranje je jednostavno – uzima se bris iz sluznice usne duplje, a rezultati stižu za nekoliko nedelja. Posle toga počinje ono što za mnoge postaje strast: upoređivanje, traganje po starim dokumentima i razgovori sa srodnicima. Jedni otkriju da su potomci starih plemena, drugi da nose haplogrupu koja vodi do Skandinavije ili do keltskih slojeva u Evropi.

„To je zanimljiv spoj nauke, istorije i ljudske radoznalosti”, kaže Todorović. „Kad neko sazna da je njegov genetski trag star hiljadu godina, dobije sasvim nov osećaj o sebi i svojoj prošlosti.”

I tako, iz jednog običnog brisa iz usne duplje, ponekad se otvori čitav put kroz vreme – do kraljeva, plemena, ratnika i zaboravljenih predaka čiji glasovi, zahvaljujući genetici, ponovo progovaraju.

Beograd – mlad grozd na srpskom stablu

Beograd je idealan teren za istraživanje porekla, jer u njemu žive Srbi iz svih krajeva nekadašnjeg srpskog etničkog prostora, kao i pripadnici drugih naroda. Veliki broj svih testiranih u okviru društva „Poreklo” su danas Beograđani, ali njihovi genetski tragovi vode do najrazličitijih mesta – od unutrašnjosti Srbije do Hercegovine, preko Crne Gore i Bosne, prostora severno od Save i Dunava do Severne Makedonije.

Arheogenetika danas omogućava poređenje savremenih rezultata s haplogrupama drevnih naroda poput Tračana i Ilira, pa se u genima jasno vide talasi seoba. Stariji Sloveni potiču iz područja tromeđe Ukrajine, Poljske i Belorusije, dok su „mlađi” Sloveni oni na Balkanu. Tako su i Beograđani, po svom genetskom profilu, mlađi ogranak – potomci porodica koje su se u prestonicu doselile pre jednog ili jednog i po veka, a najčešće u novije vreme.

Malo mešanja Srba i Albanaca

Podaci pokazuju da je genetska distanca između Srba i Albanaca, kao i između Italijana i Slovenaca, najveća u Evropi računajući narode koji se međusobno graniče, što svedoči da nije bilo mnogo mešanja među ovim populacijama. Takozvano arbanašenje ili posrbljivanje javlja se tek u jednom do dva slučaja na hiljadu testiranih, kaže Branko Todorović.