Vreme zaustavljeno u harmoniji

Kada kročite na tlo prve američke države Delaver, onda se u jednom geografski skoncentrisanom prostoru sretnete sa celokupnom istorijom SAD. Evo kako. Najpre u Njukaslu, luci između reke Delaver i zaliva Atlanskog okeana kroz koju su prošli svi doseljenici iz Evrope – Šveđani, koji su (1638) kupili zemlju od Indijanaca, pa Holanđani na čelu sa Piterom Stajvesenom i tu izgrađenom tvrđavom Fort Kazimir, te Britanci, koji su predali tu zemlju aristokrati Viljemu Penu, osnivaču Pensilvanije, koji je umesto nasledstva u novcu dobio na poklon zemlju, zatim i Francuzi, koji su bežali od revolucije ili dolazili posle nje, među kojima je najuglednija porodica Dipon (Du Pont de Nemours). Svi oni su tu razvijali svoje poslove, osnovali svoje kolonije a kasnije i države, gradili i uvećavali gradove koji čine ili okružuju Delaver.

U Njukaslu postoji ulica Packet Alley sa tablom na kojoj stoje imena svih značajnih istorijskih ličnosti koje su tuda prošle na putu za Vašington. Sačuvane su mnoge stare istorijske zgrade, uključujući šerifovu kuću i zatvor iz kolonijalnog doba (17. i 18. vek), kao i kuću i park znamenitog guvernera Džona Rida, jednog od trojice iz ovog grada, potpisnika Deklaracije o nezavisnosti. Njegov naslednik sagradio je (1847) kuću koja je bila najveća kuća u Delaveru u to doba, a koja je danas muzej sa lepim vrtom. Šarmantnosti ovog gradića doprinose stare taverne, jednospratne kuće od cigle, trg sa glavnom ulicom, staro groblje, zgrada suda, danas gradskog muzeja, lepo zdanje Društva istoričara, Masonski hol i Opera. Zatim, ulica uz reku nazvana Strand (što nas je odmah asociralo na onaj novosadski), ulice sa drvoredima. Jedna od njih nosi ime – Harmonija. Tu su i zanimljive radnje, antikvarnice i sandučići poput poštanskih u kojima možete ostaviti knjige ili uzeti neku na čitanje. Divan i miran gradić, nekada administrativni centar, a od 1776, kada se Pensilvanija odvojila od Britanskog carstva, bio je i prestonica države Delaver. Vreme kao da je zaustavljeno u ovom istorijskom mestu sa svega par hiljada stanovnika, tako važnom za proučavanje povesti Amerike.

Rodonačelnici dinastije Dipon

Severno od Njukasla, gde se ukrštaju reke Brendivajn, Delaver i Kristina, smešten je grad Vilmington, osnovan 1730. On, kao i drugi gradovi u ovoj i okolnim državama, nešto kasnije preuzima primat u trgovini i razvoju te regije i postaje značajni centar u ovom delu američkog kontinenta. Jedan od takvih gradova je i Njuark, u kome smo odseli, sa svojim Univerzitetom Delaver, koji vodi poreklo još iz 1743, transformišući se sve vreme i rastući do današnjeg obima i ugleda. Pored kampusa u Njuarku, Univerzitet u Delaveru ima lokacije širom države: u Vilmingtonu, Doveru, Džordžtaunu i Luisu. Ima u svom posedu veliki broj zgrada, od kojih četiri pripadaju umetničkim delatnostima i na čijem čelu je profesorka Natalija Mijatović poreklom iz Beograda. U centru za umetnost ovog grada u toku je bila izložba slika ove osobene umetnice, koja je studirala na Cetinju, a specijalizirala se potom na Pensilvanija Akademiji likovnih umetnosti. Na Univerzitetu Delaver, u vreme našeg boravka, održavala se izložba plakata uglednog umetnika i dizajnera Mirka Ilića, koji živi i stvara u Njujorku. Na predavanju studentima pominjana je i Galerija „Haos” i prikazana na slajdovima izložba 600 crteža ovog stvaraoca, postavljena, pored zidova, na plafonu i podovima galerije u Beogradu. Razgovor sa studentima i profesorima samo je dodatno probudio znatiželju da se još bolje i više upozna jedan deo američkog kontinenta, njegove istorije i načina života.

Blizu Vilmingtona nalazi se imanje Hegli (Hagley, danas muzej sa tim imenom) i fabrika baruta porodice Dipon na reci Brendivajn. Nazvan po osnivaču, ceo kompleks komplikovane proizvodnje baruta Eleuterovi mlinovi (Eleuthere du Pont), na 235 hektara, pretvoren je u muzej zajedno sa porodičnom kućom na brežuljku iznad reke. Posebno bismo istakli mogućnost uvida u proces proizvodnje za sve posetioce, od pokretanja i snage vode preko turbina kroz razne mehaničke sprave do probe kvaliteta baruta na licu mesta. Kažu da je, tokom rada na dobijanju tog čarobnog praha za ubijanje ljudi i životinja, bilo 288 eksplozija i gotovo isto toliko smrtnih ishoda. Nije bila pošteđena ni sama porodica koja je u međuvremenu postala jedna od najbogatijih dinastija. No, kako to ponekad biva, neki obrazovani moćnici ostave deo svoga bogatstva pokolenjima koja dolaze, tako da se kroz kuće, palate i fabrička zdanja ove porodice – koja je imala kolekcije svega: nameštaja, slika, porcelana, tepiha, nakita, satova, retkih knjiga za istraživanje itd. – može pratiti kompletna američka istorija, što je izgleda i bio cilj ovih pasioniranih bogataša, ljubitelja umetnosti, istorije i hortikulture.

Rodonačelnik dinastije Dipon Pjer Samjuel bio je intelektualac i filozof, zatvaran u vreme revolucije. Nekim slučajem je izbegao giljotinu i sa celom porodicom se iskrcao 1800. godine na američko tlo, u luku Njuport. Duga je istorija poslova i angažmana u politici i drugde svih članova porodice, ali njihova ostavština sve do današnjih dana govori mnogo o vremenu u kome su živeli i šta su pasionirano stvarali. U muzejima koje su naknadno formirali mogu se videti promene u razvoju biznisa i tehnologija, mnogi inovativni projekti među kojima je i onaj Teslin, predstavljen kao veliki nacionalni doprinos. Očigledno je da su članovi porodice bili u bliskim vezama sa mnogim naučnicima svoga vremena. Mogu se pratiti promene u industrijskom dizajnu kada je reč o postrojenjima za proizvodnju ili, na primer, automobilima, nakon konjskih zaprega i raznih vrsta putničkih karuca koje je porodica koristila. Ono što je nas nešto više zaokupljalo od industrijskog napretka, koji je omogućio zgrtanje novca, jesu uvidi u promene u stilovima kuća, vrtova, nameštaja, likovnih radova, odeće (ova porodica je prva proizvodila i najlon tkanine) i drugih ukrasnih predmeta, uz istaknuti i stalno prisutni afinitet za lepo. Bogatstvo ponekad, a u Americi neretko, rađa mecene i razne vrste legata i donatorstva.

Pojedini članovi ugledne imigrantske porodice iz Francuske osnivači su, pored Heglija i Muzeja dekorativne umetnosti Vintertur, i Palate Nemur (Nemours) sa parkom i fontanama po uzoru na zemlju svoga porekla. Parkovi su bili kombinacija francuskog vrta i prirodnog okruženja, a u eksterijeru se nalaze i tzv. ruska vrata od kovanog gvožđa, koja su pripadala Katarini Velikoj, kao i engleska vrata iz 18. veka iz Vimbldona. Sama vila potiče s početka 20. veka i ima 77 odaja, u kojima se nalaze brojni artefakti. Tu su bile, pored salona, trpezarija, biblioteka, spavaćih soba, kupatila, kuhinja, ostava – i prostori za vežbanje, soba za bilijar, kabine za telefoniranje itd. Sve sama svedočanstva udobnog i svakako neobičnog života jedne bogataške porodice koja je, svakako, postala primer američke aristokratije.

Muzej Vintertur u Vilmingtonu je najpre (1839) sagrađen na imanju od 450 hektara sa 12 odaja, da bi kasnije u više navrata (1889, 1931. i kasnije) bio proširen u megavilu tj. palatu sa 175 soba i dobio današnji izgled. Pored obnove onoga što je postojalo, dodato je ogromno krilo i još dosta drugih pomoćnih zgrada. Bio je privatna rezidencija Henrija Frensisa Dipona i njegove četvoročlane porodice, koja je tu živela sa 29 slugu. On je 1926. nasledio ogroman paket akcija, transformisao se od proizvođača baruta u profitabilnu hemijsku kompaniju, što ga je učinilo izuzetno bogatim i omogućilo mu da se bez ograničenja bavi strastvenim kolekcionarstvom. Bio je, napomenimo i to, član Upravnog odbora Filadelfijskog muzeja, zatim Muzeja Vitni i još mnogo drugih uglednih firmi. Vintertur je od početka bio muzej antikviteta. Specijalizovan je za američku dekorativnu umetnost (1640–1840), nameštaj, metalnu galanteriju, slike, tekstil, grafike i čuvenu kolekciju američke literature, kao i pola miliona rukopisa. Priređivane su i posebne izložbe – kao, na primer, izložba lepih kostima iz Dauntonske opatije. Spoljašnji bazen raskošne palate Vintertur, u kome se danas baškare lokvanji, izgrađen je po uzoru na renesansne, a bio je povezan direktno sa njujorškom operom, iz koje su prenošeni koncerti dok su se ukućani kupali. A okolna šuma, sa farmom, golf terenom i veličanstvenim različitim baštama i rastinjem kombinovanim od prirodnog zelenila, u kojoj su se igrali mladi naraštaji, prostirala se na 2.600 hektara, da bi 1951. bila, kao i muzej, otvorena za publiku. Diponovi su bili, što se na svakom koraku da videti, podjednako angažovani u razvoju svojih bašti i imanja kao i u uređenju svojih raskošnih rezidencija.

Uživanje u lepoti

Ono što posebno impresionira jesu neverovatni vrtovi na prostorima doline Brendivajn i svuda prisutno cveće, verovatno dobavljano sa svih kontinenata. Hektari pod šumom odabranih sadnica poređanih po sezoni cvetanja i visini rasta. Obilazak ovog izuzetnog imanja organizovan je u otvorenim električnim autima koje voze uglavnom volonteri, što je inače veoma čest način rada u Sjedinjenim Državama. Tu su i rasadnici sa permanentnim izložbama cveća. Do te mere su raskošne prezentacije u botaničkim baštama, kakva je tzv. centar „Kuba”, da se pitate ko to sve održava i u koju svrhu. Stotine zaposlenih posvećenih hortikulturi. Ubrzo shvatite da je i ta vrsta pasije zapravo imperativno uživanje u lepoti različitog cveća i drugog rastinja, ali i dokaz ogromne ljubavi, jedne vrste ekscentričnosti i, razume se, bogatstva.

Tokom letnje sezone održava se Festival fontana – fantastične igre svetla u neobičnim bojama sa bravuroznim fontanskim raspršavanjima vode, što smo i sami imali prilike videti. Osnivač ovih neverovatno lepih vrtova Longvud, u kojima ima toliko toga da se vidi i doživi, bio je Pjer Samjuel Dipon mlađi, a članovi dinastije: Henri Frensis, zvani Hari, kao i njegova sestra Luiz, navedimo i to, studirali su hortikulturu na Harvardu. U svakom slučaju, jedna francuska porodica koja danas broji preko 500 naslednika ostavila je dubok trag u formiranju nekih od država SAD, a naročito ove prve. Danas ona predstavlja nezaobilazni deo istorije ove zemlje.

U Vilmingtonu se nalazi i Centar za savremenu umetnost, u kome se održavalo Bijenale „Art i veštačka inteligencija”. Na toj izložbi je učestvovao i jedan umetnik poreklom sa ovih naših prostora – Blažo Kovačević iz Podgorice, profesor na Univerzitetu Delaver, i to sa veoma zapaženim video-radom. Rad ste mogli videti ako prislonite sopstveni telefon iznad praznog stola na kome je samo bar-kod, a onda filmski trejler počinje da se odslikava i vrti na površini stola tj. na ekranu telefona. Neobičan i zadivljujući prizor, pogotovo za digitalno nepismene generacije kakvoj i sama pripadam. A samo bijenale? Zanimljivo do bola i do zapitanosti šta će se sve dešavati u budućnosti i šta će sve omogućavati umetničkoj mašti da se razmahne. Ili da zakržlja ako nešto drugo preuzme inicijativu?!