Prijatelj Srba – 150 godina od rođenja Rudolfa Arčibalda Rajsa

Rudolf Arčibald Rajs (Rodolphe Archibald Reiss, Hehcberg, Hauzah, 8. jul 1875 – Beograd, 8. avgust 1929) bio je švajcarski forenzičar, kriminalistički stručnjak, univerzitetski profesor, publicista i veliki prijatelj srpskog naroda.

Doktorirao je hemiju i postao asistent na Univerzitetu u Lozani, bavio se fotografijom i forenzikom, a 1902. počeo je da predaje sudsku medicinu, od 1906. kao redovni profesor.

Po izbijanju Prvog svetskog rata 1914. Arčibald Rajs dolazi u Srbiju, na poziv srpske vlade, da istraži zločine austrougarske vojske nad civilnim stanovništvom. Njegovi novinski izveštaji o stradanjima Srba objavljivani tokom 1914. publikovani su 1915. godine u Parizu u zasebnoj knjizi „Comment les Austro-Hongrois ont fait la guerre en Serbie”, a potom i u Londonu, 1916. na engleskom jeziku.

Rajs je kasnije sa srpskom vojskom prošao i albansku golgotu, Krf i Solunski front, dokumentujući ratna stradanja i život srpskih vojnika, koja je posle rata objavio u delu „Pisma sa srpsko-makedonskog fronta” i svom ratnom dnevniku „Šta sam video i proživeo u velikim danima”.

Bio je ubeđeni zagovornik stvaranja jugoslovenske države i član delegacije jugoslovenske vlade na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. Nakon rata nastanio se u Srbiji i dobio državljanstvo. Poznat po svojoj posvećenosti istini, pravdi i ljubavi prema Srbiji, razočaran prilikama u novoj državi pisao je o društvenim problemima. Njegovo najpoznatije delo, „Čujte, Srbi!”, prema njegovom nalogu, objavljeno je tek nakon njegove smrti.

Umro je 8. avgusta 1929. u Beogradu. Po njegovoj izričitoj želji, njegovo srce sahranjeno je na Kajmakčalanu, uz poginule srpske vojnike. Počasni kapetan srpske vojske Arčibald Rajs, nosilac Spomenice Prvog svetskog rata, odlikovan je Ordenom Belog orla s mačevima i dvema medaljama za hrabrost. Istorija ga pamti kao jednog od najiskrenijih prijatelja Srbije i simbol poštenja, humanosti i požrtvovanja.

Stručna saradnja: prof. dr Milan Radovanović, Ambasada Švajcarske u Beogradu i Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković” Beograd

Umetnička realizacija izdanja: Jakša Vlahović, akademski grafičar