Sintetička sećanja na lekcije iz budućnosti

Ulazeći u jednu od sala Muzeja Jugoslavije, gde se do 2. septembra odvija izložba Pionirsko hodočašće, sačekaće vas galimatijas zvukova, iz kojeg svest prvo izdvaja zričanje zrikavaca, a potom i veselu graju dece. Naćulivši uši, razabraćete nerazgovetne govore odraslih – ispostaviće se – mahom autora svetski poznatih spomenika koje data postavka obrađuje po specifičnom ključu, a onda i horsko izvođenje jugoslovenske himne, što se rastače u žamoru zvučnih talasa.

Iako još ne shvatate poentu onog što čujete, osetićete se prijatno, na neki poseban, nikad doživljen način koji vas tera da se zamislite ne samo nad smislom tih zvukova već i nad smislom života uopšte. Ako ste pripadali generaciji pionira i izgovarali zakletvu da ćete „marljivo učiti i raditi, poštovati roditelje i starije, biti verni i iskreni drugovi koji drže datu reč. I voleti domovinu, čuvati bratstvo i jedinstvo svih njenih naroda i narodnosti, i ceniti sve ljude sveta koji žele slobodu i mir”, postavka će vas vratiti u dane kad se u ovo verovalo. Ako ste mlađi, pitaćete se kako je sve ovo uopšte bilo moguće.

Potpuno objašnjenje isprepletanih zvukova nećete dobiti ni od niza snimaka na šest velikih ekrana koji čini vizuelni segment multimedijalne instalacije koju je osmislila Ana Miljački, kustoskinja, teoretičarka, istoričarka i profesorka arhitekture na Masačusetskom institutu za tehnologiju (MIT) u SAD. Prizori kojih se sećate iz istorijskih udžbenika, ili sa đačkih ekskurzija – spomenik streljanim đacima u Kragujevcu, kameni memorijal Bitke na Sutjesci, pa onaj posvećen žrtvama koncentracionog logora u Jasenovcu itd., takođe se razlivaju, da bi po nekom čudnom obrascu potom tvorili nekakve imaginarne obrise.

Magijski uvučeni u radnju, možda ćete prepoznati i Spomenik revoluciji na Kozari, Partizansko spomen-groblje u Mostaru, Spomenik na Petrovoj gori, najvišoj tački oblasti Kordun u Hrvatskoj. Eventualno ćete identifikovati i Spomenik Ilindenskom ustanku u Kruševu, Spomenik Hrib svobode u Ilirskoj Bistrici, kao i Spomenik palim borcima u Barutani kod Podgorice.

Deo identiteta

I svim tim remek-delima socijalističke spomeničke arhitekture menjaće se oblici, baš kao što se ponaša memorija, ne držeći se faktičkog stanja, već gradeći sopstvene emocionalno-iracionalne puteve. Krešendo te vizuelne melodije postiže se kroz sve jači intenzitet boja spomenika u stalnoj transformaciji, koje u jednom trenutku postaju gotovo halucinogene.

Negde iz daljine (pod)svesti dopreće i imena graditelja – Miodraga Živkovića, Bogdana Bogdanovića, Dušana Džamonje, Ranka Radovića, Vojina Bakića i Kane Radević, zaslužnih za otelotvorenje uspomena na borbu protiv fašizma i bratstvo i jedinstvo, koje je u SFRJ spajalo sve narode i narodnosti. Pa ćete se (ponovo) čuditi – šta se to zbilo da je ovo nestalo!

Ana Miljački vas neće ostaviti izgubljene međ senima prošlosti, već vam nudi da sami iscrtate granice zajedničke države oko toponima ispisanih na zidu izložbene prostorije. I to je način da stavite tačku na igru alatke StyleGAN3, iz domena tzv. veštačke inteligencije (ili preciznije – mašinskog učenja), u čiju memoriju je pohranjena foto-dokumentacija lokaliteta kao svetih mesta prošlosti koje su sve do 1991. posećivale đačke ekskurzije.

„Tako jedan od principa mašinskog učenja postaje strukturarno-nostalgična alatka, koja je meni lično pomogla da razlučim da sve te posete spomenicima NOB-u, koje sam svojevremeno doživljavala ambivalentno jer smo tamo išli ’prinudno’ i bez dovoljno predznanja, sad osećam kao deo svojih identitetskih odrednica. I mogu da ga potpišem kao autentičan”, navodi Ana Miljački.

Slično ćuti i dizajner zvuka Pavle Dinulović, profesor na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, premda ih dele dve decenije u identitetskom sazrevanju, shodno datumima rođenja. Dinulović je mnoge od pobrojanih spomenika video u porodičnoj režiji, uglavnom kada bi išao na more preko Bosne i Hercegovine, koja Drugi svetski rat pamti u svetlu (ili senci) krvavih bratoubilačkih sukoba devedesetih godina na prostoru bivše SFRJ.

„Povod za izložbu Pionirsko hodočašće bilo je vandalizovanje Partizanskog groblja u Mostaru 15. juna 2022, poslednja u nizu devastacija tog spomeničkog obeležja arhitekte Bogdana Bogdanovića”, kaže naša sagovornica. Tada je poželela da replicira omalovažavanju antifašizma, sve prisutnijem u svetu, ali da konačni sud prepusti posmatračima šestokanalne video-instalacije u Muzeju Jugoslavije. „Najidealnije ustanove i po značenju i po raspoloživom prostoru” da se publici predstavi proces sećanja na državno uređenje sa zajedništvom u svom korenu.

Dinuloviću je data sloboda da uradi isto zvucima, pa je u mašinsku memoriju pohranio segmente sopstvenih uspomena, ili delove govora autora memorijala, ili izvođenja himne, čija mu je autentičnost važna, čak i ako se od njih stvara neka nova materija. Posvećena prošlom, ali i budućem, koje bi trebalo da pronosi bar neke od univerzalnih vrednosti, u suštini pobrojanih i sličnih spomenika.

„Zdanja koja čine deo arhitektonskog nasleđa socijalističke Jugoslavije, a naročito ona koja su nekoliko posleratnih generacija ideološki formirala na vrednostima antifašizma i inkluzivnosti, brišu se entropijskim starenjem kolektivnog sećanja, koje prate brojne političke inicijative na lokalnom i globalnom nivou u cilju aktivnog zaborava njihovog značenja”, naglašava autorka postavke.

S tim u vezi, Ana Miljački ne može da se pomiri sa pojavom kojoj već 30 godina svedoči u SAD, gde živi i radi, a to je izostanak koda davno upisanog u memorijsko nasleđe Jugoslovena i svih koji se tako osećaju. Povremeno dovodi svoje američke studente da bi im proširila granice percepcije, skučene dominirajućim hrljenjem ka posedovanju.

„Njima su čudni pojmovi poput zajedničkog vlasništva ili kolektivnog autorstva, samoupravljanja, jer tome nisu učeni. Čudna im je i kritička opservacija simbola koje nudi država, s obzirom na to da se u Americi tek odnedavno preispituju spomenici južnjačkim vojskovođama i time počinje da se obraća pažnja na žrtve Građanskog rata, dok mi uveliko dižemo glas protiv, recimo, Beograda na vodi”, kaže Ana Miljački nadajući se da će viđeno bar malo da utiče na kolektivnu svest te generacije žitelja Sjedinjenih Država, a onda se dalje prenositi po vertikali vremena.

Kolektivitet, o kome govori postavka, kao i sama profesorka Miljački u konverzaciji sa svojim studentima (a sad i posetiocima muzeja), Dinulović vidi na ulicama srpskih gradova, zahvaćenih studentskim protestima. Neko drugi će te vrednosti spoznati u humanitarnim akcijama ili čemu drugom što nije samo sebi cilj, već je cilj širenje ideje koja polako nestaje u eri individualizma, što suštinski individuu poništava, svodeći je na primarne nagone.

Odgovornost za vrednovanje stvarnosti

I u čitanju izložbe u Muzeju Jugoslavije takođe je važna ta tanana veza što nas spaja uprkos različitostima, simulirajući Pionirsko hodočašće, pa je lakše suprotstaviti se „surovom tranzicionom kapitalizmu i povezanim nacionalizmima, prisutnim i 30 godina nakon uništenja zajedničke države”. Taj osećaj neće biti linearan, već u skladu sa damarima novih tehnologija koje nudi postavka. A koju možemo doživeti kao zbir „sintetičkih sećanja na lekcije iz budućnosti”.

U tom ključu treba shvatiti i „promenu istorijskog a nemogućeg pejzaža koji pulsira na osnovu podataka unetih u artificijalnu memoriju”. Inače nikada nećemo spoznati da ima nečeg većeg i važnijeg od individualne egzistencije, ali ni „prihvatiti odgovornost za svoj maleni deo većeg sistema vrednovanja stvarnosti”, kako se može shvatiti poruka postavke.

Autorski tim izložbe, pored Ane Miljački i Pavla Dinulovića, čine Ous Abu Ras i Džulijan Geltman, dok su kustoskinje postavke Simona Ognjanović i Marija Đorgović iz Muzeja Jugoslavije. Pripremu i istraživačku fazu umetničkog projekta pomogli su brojni istraživači i saradnici, među kojima su Melika Konjičanin, Ana Martina Bakić, Jelica Jovanović – Grupa arhitekata, Endru Louler, Sandro Đukić, CCN Images, Other Tomorrows. Prva verzija izložbe Pionirsko hodočašće prikazana je u Veneciji 2023, a druga na Temišvarskom bijenalu arhitekture 2024. godine.