Kome smetaju slike?

Tokom tranzicije sa početka dvadeset prvog veka u pesmi „Riblje čorbe” opevano je: „Sa seoskog trga sklonjena je bista, bačena je negde, nema komunista.” Ovi nadasve komični stihovi upućuju na dublji odnos prema javnim slikama i njihovom mestu u svetlu društvenih promena. Fenomen ikonoklazma, te rušenja spomenika, uništavanja skulptura ili njihova prerada nije tekovina tranzicije postsocijalističkih društava, već je fenomen koji prati odnos prema slikama i spomenicima još od antike. Ovaj fenomen predstavljen je kroz izložbu „Ikonoklazam: umetnost kao bojno polje”, koja se održava u Karlsberg Gliptoteci u Kopenhagenu od decembra 2024. do maja 2025. godine.

Na početku, posebno treba pohvaliti autorski dvojac iz kustoskog tima Gliptoteke Anu Minor, arheološkinju, i Anu Manli, istoričarku umetnosti. Konceptualno, nameće se pitanje kako predstaviti predmete koji su uništeni, oštećeni ili prerađeni. Kako predstaviti jedan predmet koji je svoje postojanje započeo kao rimski carski portret, a završio kao građevinski materijal za rimsku crkvu? Da li nam kao takav on govori više o carskoj ideologiji ili o ideologiji ranih hrišćana koji su ovaj predmet namenski iskoristili? Tradicionalno, arheologija i istorija umetnosti insistirale su na izvornom, klasičnom kontekstu – zanemarujući, katkad i svesno brišući, kasniji istorijat predmeta. U ovakvoj zbrci dijahronog značenja autori uspevaju da predstave fenomen antičkog ikonoklazma najširoj publici.

Hrišćanski odgovor na antičku skulpturu

Raspoređena u tri tematske celine, izložba prikazuje različite modele recepcije javnih slika u kontekstu društvenih, ideoloških i verskih promena. Drugim rečima, daje moguće odgovore na pitanja zašto su vizuelne predstave uništavane i na koje sve načine. Iako je često da se izložbe ovog tipa podele na hronološki pregled, koji počinje sa najranijim dostupnim materijalom (u ovom slučaju asirskim), prikazana izložba zanemaruje ovakvu praksu. Time ukazuje da dati fenomeni odnosa prema slikama nisu izolovani na jedan period ili prostor, već su povezani kroz čitav mediteranski basen – od najranije antike pa sve do vizantijskog ikonoborstva osmoga veka. Međutim, koliko god dijahroni pregled bio pohvalan, treba skrenuti pažnju na hronološke granice. Iako izložba pokušava da predstavi ikonoklazam kroz čitavu dugu antiku, a vizantijsko ikonoborstvo, koje je označilo teološko i idejno raskidanje sa antičkom idejom slike, sa punim pravom predstavlja njen kraj, čini se kao da nije u potpunosti integrisano u sadržaj izložbe. Tako se, izuzev prikaza jedne vizantijske ikone za koju se verovalo da je nerukotvorena, odnosno da je nastala čudom a ne slikarskom rukom, izložba ne nudi dublje promišljanje značaja ikonoboračkog pokreta u istoriji antičkog ikonoklazma. Kao takva, mada jasno prikazuje ideju antičkog ikonoklazma, ne nudi jasan odgovor o njegovom trajanju. Alternativno, izložba bi mogla da nametne provokativnije pitanje: da li se antički ikonoklazam ikada završio?

Dakle, koji su to sve fenomeni i modeli uništavanja slika u antici? Odgovor na ovo pitanje zapravo nudi sama prva tematska celina posvećena antičkom fenomenu damnatio memoriae. To jest, učestaloj antičkoj praksi namernog brisanja imena i likova osuđenika, omraženih vladara i političkih neprijatelja. Posebnu pažnju privlači odnos prema multimedijalnosti, odnosno činjenica da brisanje likova i imena nije prikazano samo kroz prizmu likovnih izvora već i epigrafska i numizmatička svedočanstva, koja su često zanemarena.

O čemu onda svedoči ostatak izložbe? Naredne tematske celine posvećene su hrišćanskom odgovoru na antičku skulpturu, kao i njenoj adaptaciji u novom kontekstu. Iako se u pojedinim aspektima hrišćanske recepcije skulpture mogu prepoznati elementi ikonoklazma, izložba, sa punim pravom, veću pažnju daje adaptaciji i reinterpretaciji skulpture. Umesto pojednostavljivanja hrišćanskog odnosa prema skulpturi, koji se u naučnoj praksi tradicionalno uzima kao radikalno rušiteljski, izložba predstavlja sofisticiraniji odnos prevazilazeći ustaljenu paradigmu. Time, umesto upadanja u zamku pitanja „Šta je uništavano?”, ona nameće pitanje „Šta i zašto nije uništeno?”.

Raznovrsni su načini na koje su rani hrišćani adaptirali i zadržavali antičku skulpturu. Najočigledniji bio je dodavanje smokvinog lista izrađenog u bronzi ili mermeru, koji bi prekrio genitalije nage skulpture. Međutim, nastojeći da prevaziđe ustaljene i pojednostavljene paradigme, izložba postavlja pitanje koji su to modeli recepcije pored smokvinog lista. U prvom planu, urezivanje krsta na određene delove skulpture, čime bi hrišćani pročistili skulpturu od njenog paganskog značenja, verujući da u njoj obitavaju demoni. Tom, na prvi izgled prostom, adaptacijom versko značenje zamenjivano je estetskim značenjem. Posebna dimenzija ove adaptacije jeste teološka.

Ustaljeno je mišljenje da je hrišćanska koncepcija tela kao grešnog i propadljivog uslovila i odbacivanje nagog tela predstavljenog u skulpturi. Dok ovo delimično jeste tačno, raznovrsni modeli adaptacije antičke skulpture u ranohrišćanskom kontekstu prevazilaze jednu teološku interpretaciju, čime izložba uspeva da prikaže punoću žive religije. Kao takva, ona predstavlja rano hrišćanstvo onakvo kakvo je bilo, u različitim društvenim, etničkim, rodnim i prostornim kontekstima, a ne onakvo kakvim se čini spram nekolicine teoloških dela. Još jedan model adaptacije jeste i konverzija bogova. Iako ovaj fenomen nije bio čest u poznoj antici, postoje primeri kada bi bogovi zaštitnici gradova „iskazali” verovanje u hrišćanskog boga. Jedan takav primer je takozvana Tibingenska teozofija. U ovom tekstu hrišćanske provenijencije skulptura boginja Atina progovara, iskazujući svoju veru u trojedinog Boga, ujedno moleći da se njen dom (Partenon) preda Bogorodici. Još jedan primer jeste Venera iz Trira. U pitanju je antička skulptura koja je u jednom trenutku tokom petog ili šestog veka vezana lancima i kao takva postavljena ispred Crkve Svetog Mateje, a u pratećem natpisu iskazuje pokajanje za svoju grešnu, pagansku prošlost.

Ikonoklazam kao kreativni čin

Možda se čini da, kao takva, ova izložba nije nužno posvećena ikonoklazmu, već prevazilazi njegovo terminološko određenje. Međutim, ona prikazuje ikonoklazam u njegovoj celini, kao kreativni čin – koji rastura (staro) dok istovremeno stvara (novo). Premda ograničenog broja eksponata, izložba uz pomoć materijalne kulture ukazuje na činjenicu ključnu savremenom trenutku. Ukazujući na to da se ideološke implikacije prema prošlosti uvek iskazuju u odnosu prema njima, a ne radikalnim ustupanjima od njih, otvara se pitanje i savremenih primera ikonoklazma poput Palmire u Siriji, nedavnih talasa gađanja poznatih slika bojom ili nama bliskog odnosa prema socijalističkom nasleđu u postjugoslovenskim društvima. Ne posmatrajući ove primere isključivo kao činove vandalizma, ili pak progresivizma, iskustvo antičkog ikonoklazma predstavljeno kroz ovu izložbu nudi nam drugačiju percepciju – onu koja više govori o nama koji smo nešto nasledili i spram toga se poneli na određeni način, nego o onima koji su to nasleđe stvorili.